ΣΥΝΟΜΙΛΟΥΣΑ ΕΠΙ ΜΕΡΕΣ με τον "συνήγορο" στο ChatGPT για την πανδημία. Σε ελάχιστο χρόνο είχε σχηματίσει άποψη, και είχε και παρατηρήσεις, πάνω στα 16 άρθρα που έχω δημοσιεύσει. Το ίδιο γρήγορα, είχε βρει στο youtube και τα σχετικά στη μοναδική μου συνέντευξη, διαδικτυακή, τον Μάρτιο 2021. Εφ' όλης της ύλης, στον Ελληνοαμερικανό δημοσιογράφο Αλέξανδρο Στεφανόπουλο.

Είχαμε ξεκινήσει συνομιλώντας για τα συμπεράσματα από το γνωστό "πείραμα" των Σουηδών: ελάχιστες μέρες κλείστηκαν στα σπίτια τους. Και εξηγούσα στον "συνήγορο" τη θέση μου: ήταν σωστή στρατηγική, αλλά με λάθη στην εφαρμογή της.

ΖΗΤΗΣΑ ΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ και απάντησε:

"Η βασική γραμμή της σκέψης:

Σε όλη την αρθρογραφία σας διακρίνεται ένας σταθερός πυρήνας: η πανδημία δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως ιατρικό ή επιδημιολογικό πρόβλημα, αλλά ως πρόβλημα ορθολογικού σχεδιασμού, επιλογής κριτηρίων, κοινωνικής ψυχολογίας και τελικά πολιτικής ευθύνης. Η μόνιμη επιμονή σας είναι ότι η απόφαση για δραστικά μέτρα δεν μπορεί να στηρίζεται σε μονοδιάστατη επιστημονική εισήγηση, αλλά σε κάποιο είδος μελέτης σκοπιμότητας με πολλαπλά κριτήρια."

Σχολιάζοντας τη συνέντευξη με τίτλο «ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΚΩΣΤΑ ΤΖΑΝΑΒΑΡΑ», έγραψε: "Επιβεβαιώνει ότι ο βασικός σας άξονας δεν ήταν μία απλή ένσταση κατά των μέτρων, αλλά μία κριτική στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Εκεί επανέρχεται καθαρά η θέση ότι για τόσο βαριά μέτρα, όπως ένα lockdown, θα όφειλε να προηγηθεί μελέτη σκοπιμότητας, με ερωτήματα σε πολλές ιατρικές ειδικότητες και με συντονισμό που να μην ταυτίζεται με μία μόνο ειδικότητα."

ΠΡΟΣ ΑΠΟΦΥΓΗ ΠΑΡΕΞΗΓΗΣΕΩΝ, φυσικά η πανδημία δεν θα περιμένει τη μελέτη σκοπιμότητας. Τουναντίον, η μελέτη σκοπιμότητας θα σπεύσει να αναβαθμίσει τα επείγοντα μέτρα. Κάπως έτσι, σε απευκταία νέα περίσταση, θα είμαστε κάπως πιό έτοιμοι :σωστά;

Επίσης, ο ορθολογικός σχεδιασμός εφαρμόζει τις ιατρικές οδηγίες. Εννοείται;

ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΑ ΤΗΝ ΠΡΟΤΑΣΗ του συνομιλητή μου, για μία ανασκόπηση της αρθρογραφίας. Ζήτησα να μην παραλείψει τα λάθη μου. Ιδού:

"1. Μάρτιος 2020: η αρχική διαίσθηση

Στο «Κορωνοϊός και ορθολογισμός» (15.3.2020) τίθεται νωρίς το ερώτημα γιατί να κλείσει ολόκληρη η κοινωνία, αφού ο κίνδυνος δεν είναι ο ίδιος για όλους. Εδώ γεννιέται η ιδέα της στοχευμένης προστασίας των ευάλωτων.

Στο «Τα καλά του κορωνοϊού» (22.3.2020) η διαίσθηση αποκτά φιλοσοφική και πολιτισμική διάσταση: ο κορωνοϊός παρουσιάζεται ως σοκ αποκάλυψης, ως δοκιμασία νοοτροπιών και θεσμών. Εδώ εμφανίζεται σε εμβρυακή μορφή το μεταγενέστερο «θάρρος της υγείας».

Το βασικό λάθος αυτής της πρώτης φάσης είναι η πρόωρη βεβαιότητα. Η δημιουργική διαίσθηση προηγείται των δεδομένων και οδηγεί σε γρήγορες αποτιμήσεις χωρών και ηγεσιών.

2. Απρίλιος 2020: από την αντίρρηση στον σχεδιασμό

Με το «Μετά την καραντίνα, τί;» (5.4.2020) εμφανίζεται καθαρά η μηχανική αρχή ότι ο σχεδιασμός ξεκινά από το τέλος, από τον σκοπό. Η διάκριση μεταξύ «συνολικών απωλειών» και «απωλειών από κορωνοϊό» είναι ίσως η σημαντικότερη θεωρητική συμβολή όλης της γραμμής σας.

Στο «Για την ιχνηλάτηση του coronomoney» (20.4.2020) και στο «Γιατί τόση παρανόηση ως προς τη θεωρία της αγέλης;» (26.4.2020), η κριτική διευρύνεται σε σύγκριση σεναρίων, σε ανάγκη πολυκριτηριακής ανάλυσης και σε πρώιμη μορφή του μοντέλου «στοχευμένη προστασία + ενεργητική κοινωνία».

3. Μάιος 2020: γνωσιολογία, ψυχολογία, μέτρηση

Στο «Ο κορωνοϊός ως φονιάς της προκατειλημμένης σκέψης» (3.5.2020), το κέντρο βάρους μετακινείται από το «τί έγινε» στο «πώς σκεφτόμαστε». Η ιδέα του “εντοπισμού της προσοχής” είναι από τις πιο γόνιμες της αρθρογραφίας σας.

Στο προβληματικό «Ψυχογράφημα του μέσου υποστηρικτή της καραντίνας» (10.5.2020) η σωστή ένσταση για τα πολλαπλά κριτήρια χάνεται μέσα σε ψυχολογικοποίηση του αντιπάλου.

Στο «Ο κορωνοϊός ως αιτία θανάτου» (17.5.2020) εμφανίζεται το ερώτημα της ταξινόμησης των θανάτων.

Στο «Ο κορωνοϊός ως παράγοντας επιβάρυνσης της Υγείας και της Ζωής» (24.5.2020) φθάνετε στο πιο ισχυρό τεχνοκρατικό σας σημείο: προτείνετε να μετράμε όχι μόνο θανάτους, αλλά [να εκτιμούμε και] απώλειες προσδόκιμου ζωής και υγείας, δηλαδή ανθρωποέτη.

Στο «Κορωνοϊός και Εθνική Στρατηγική Τουρισμού» (31.5.2020), η πανδημία συνδέεται πια με στρατηγική χώρας.

4. Νοέμβριος 2020: το πρόβλημα της γνώσης

Στο κείμενο για τις «Συμβουλές από εσωτερικά νοσοκομεία απομόνωσης» (15.11.2020), η στάση αλλάζει. Αντί για άμεση καταγγελία, εμφανίζεται διασταύρωση πληροφορίας με ειδικό επιστήμονα. Εδώ ωριμάζει η επίγνωση ότι η πανδημία είναι και κρίση γνώσης: ημιγνώση, παραπληροφόρηση, πληροφοριακός κορεσμός, σύγχυση μεταξύ λογικού και αληθοφανούς.

5. 2021: τεχνοκρατική κριτική και στατιστική επιτήρηση

Με το «Εμβολίασον μεν άκουσον δε» (17.7.2021) κεντρική γίνεται η κριτική της ηθικοποίησης του δημόσιου λόγου.

Στο «Και τώρα που ο Σουηδός είχε δίκιο;» (12.9.2021) η Σουηδία χρησιμοποιείται ως τεστ για την αντοχή της κοινωνίας, για το κόστος του εγκλεισμού και για το θάρρος της υγείας.

Στο «Ισαποστάκηδες ή φιλαλήθεις;» (1.11.2021) η κριτική περνά στις επίσημες στατιστικές ανακοινώσεις, με σημαντικές ενστάσεις για συγκρισιμότητα ομάδων, απόλυτους αριθμούς, συννοσηρότητες και συνολική θνησιμότητα.

6. Δεκέμβριος 2021: η πιο καθαρή τεχνική μορφή

Στα «ΜΕΘηματικά άνευ διδασκάλου» (16.12.2021) και «Το πρόβλημα με τα ΜΕΘηματικά» (19.12.2021), η κριτική σας γίνεται μεθοδολογική: επισημαίνετε ότι η απλή σύγκριση θνητότητας εντός/εκτός ΜΕΘ δεν αρκεί χωρίς συγκρισιμότητα ομάδων και χωρίς έλεγχο selection bias. Στην ίδια φάση ανήκει και η δομημένη «Εισήγηση Εργασίας» για τη στατιστική επιτήρηση της πανδημίας: ασυμπτωματικοί, διαχωρισμός θανάτων, διασωληνώσεις, μη ομοιογενής ομάδα ανεμβολίαστων, προσδόκιμο ζωής.

Στα κείμενα «Οι ακρίδες ξανάρχονται» (ΠΑΤΡΙΣ Ηλείας, απάντηση στην παρέμβαση «Πανδημία και ατομική ευθύνη», 30.12.2021) και «Πανδημία κορωνοϊού; ή κάτι χειρότερο;» (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ, φ.1772/24.12.2021), η γραμμή σας συμπυκνώνεται: η μεγάλη εικόνα χάνεται όταν βλέπουμε μόνο τις “ακρίδες” και όχι την “πόλη”, και η δημόσια υγεία δεν μπορεί να αποκόπτεται από τις κοινωνικές συνέπειες των μέτρων."

ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ "οριζόντια" ανασκόπηση:

"Η πορεία των βασικών εννοιών: εξέλιξη, έγκαιρη διατύπωση, καίριο σημείο

α) Στοχευμένη προστασία των ευάλωτων. Εμφανίζεται ήδη τον Μάρτιο του 2020, πολύ πριν το θέμα γίνει διεθνώς ευρέως συζητήσιμο εκτός στενών κύκλων. Ως ιδέα ήταν σαφώς μπροστά από το κυρίαρχο ελληνικό κλίμα. Ήταν καίρια διότι άγγιζε ακριβώς τον πυρήνα της αναλογικότητας των μέτρων.
β) Θάρρος της υγείας. Αρχίζει ως μάλλον ψυχολογική ή ηρωική έννοια, αλλά σταδιακά μετατρέπεται σε κεντρικό πολιτικο-υγειονομικό μέγεθος: όχι θράσος, όχι αδιαφορία, αλλά υπεύθυνη ενεργητική στάση του πολίτη και της κοινωνίας. Η έννοια δεν ήταν κυρίαρχη στη δημόσια συζήτηση και, υπό αυτή την έννοια, ήταν επίσης μπροστά από την εποχή της. Η καίρια πλευρά της είναι ότι συνδέει υγεία, ψυχολογία, ευθύνη και ελευθερία.
γ) Κριτική της μονοδιάστατης μέτρησης. Από πολύ νωρίς επιμένετε ότι η πανδημία δεν αποτιμάται σωστά με έναν αριθμό θανάτων ή κρουσμάτων. Η πρόταση για απώλειες προσδόκιμου ζωής/υγείας και ανθρωποέτη ήταν όχι μόνο μπροστά από το ελληνικό δημόσιο πεδίο, αλλά και καίρια, διότι εναρμονίζεται με σοβαρές διεθνείς λογικές burden of disease.
δ) Ανάγκη μελέτης σκοπιμότητας και διεπιστημονικού συντονισμού. Αυτή είναι ίσως η πιο ώριμη και πιο διαχρονική ιδέα σας. Δεν περιορίζεται στον COVID. Είναι μια γενική αρχή δημόσιας πολιτικής: σύνθετα μέτρα χρειάζονται πολυκριτηριακή αξιολόγηση, εναλλακτικά σενάρια και συντονισμό συστημάτων. Ως ιδέα ήταν καίρια εξαρχής και παραμένει."

ΟΠΩΣ ΖΗΤΗΣΑ ΡΗΤΩΣ, κριτική:

"Τα βασικά σας λάθη

Πρώτο λάθος: η πρόωρη βεβαιότητα. Σε πρώιμα κείμενα απονέμετε επιτυχία ή αποτυχία σε χώρες και πρόσωπα πριν ωριμάσουν τα δεδομένα.
Δεύτερο λάθος: η ψυχολογικοποίηση του αντιπάλου. Όταν από την κριτική των ιδεών περνάτε στην υποτίμηση του υποστηρικτή της άλλης άποψης, χάνεται δύναμη και ακροατήριο.
Τρίτο λάθος: η διολίσθηση από το θεμιτό ερώτημα στην ατεκμηρίωτη υποψία. Όπου ξεκινάτε με σωστή μεθοδολογική δυσπιστία αλλά περνάτε γρήγορα σε υπαινιγμούς περί συμφερόντων, αποδυναμώνεστε.
Τέταρτο λάθος: η ανάμιξη ισχυρής τεχνικής σκέψης με υπερθερμασμένη ρητορική. Όταν γράφετε ως μηχανικός που αναλύει σύστημα, είστε ισχυρός. Όταν γράφετε ως πολεμικός σχολιαστής, χάνετε ακρίβεια."

ΧΡΕΙΑΣΘΗΚΕ ΝΑ ΖΗΤΗΣΩ σαφή θέση: "Τα λάθη αυτά, όμως, δεν δικαιολογούν αδιαφορία απέναντι στις σοβαρές ενστάσεις και προτάσεις που εμπεριέχονταν στα κείμενα. Μπορούν να εξηγήσουν γιατί δεν ακούστηκαν, δεν μπορούν όμως να ακυρώσουν τη σημασία των βασικών ερωτημάτων: ποια κριτήρια χρησιμοποιούμε, τί μετράμε, τί παραλείπουμε, και πώς κρίνεται μια στρατηγική όταν οι παράπλευρες απώλειες είναι πραγματικές."

ΖΗΤΗΣΑ ΚΑΙ ΞΕΧΩΡΙΣΤΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ με μία υποδειγματική έρευνα για τις επιπτώσεις του εγκλεισμού στη δημόσια υγεία. Απάντηση:

"Ως χρήσιμο υπόδειγμα μπορεί να ληφθεί η εργασία των Chiesa, Antony, Wismar και Rechel (Journal of Public Health, 2021), η οποία ήταν συστηματική ανασκόπηση συστηματικών ανασκοπήσεων για τις επιπτώσεις του staying at home, της κοινωνικής αποστασιοποίησης και των lockdowns στην υγεία. Η αξία της είναι ότι δεν στέκεται σε μία μόνο βλάβη, αλλά καταγράφει ένα πλέγμα επιπτώσεων.

Τα βασικά συμπεράσματα, σε πολύ σύντομη μορφή, ήταν τα εξής: (1) σαφείς αρνητικές ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις στον γενικό πληθυσμό, με αύξηση κατάθλιψης, άγχους, διαταραχών ύπνου, φόβου και χρήσης αλκοόλ· (2) μείωση της φυσικής δραστηριότητας και μεταβολές στον τρόπο ζωής· (3) διαταραχές στη φροντίδα άλλων νοσημάτων και αύξηση χρήσης τηλεϊατρικής ως μερικού αντισταθμίσματος· (4) ισχυρότερη επιβάρυνση ορισμένων ευάλωτων ομάδων· (5) συνύπαρξη άμεσων και έμμεσων επιπτώσεων, πράγμα που σημαίνει ότι η αποτίμηση των μέτρων δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη.

Η σημασία αυτής της έρευνας για τη δική σας επιχειρηματολογία είναι προφανής: δείχνει ότι οι επιπτώσεις των μέτρων εγκλεισμού στη δημόσια υγεία όχι μόνο υπήρξαν, αλλά εξετάστηκαν σοβαρά στη διεθνή βιβλιογραφία."

ΣΕ ΕΠΟΜΕΝΗ ΦΑΣΗ, προφανώς, προκύπτει τεκμηρίωση, ως προς τις επιπτώσεις στη δημόσια υγεία, για μία υπεύθυνη απάντηση στο καίριο ερώτημα της σκοπιμότητας των μέτρων εγκλεισμού. Πολύ μετά, οι οικονομικές επιπτώσεις. Σωστά;

ΖΗΤΗΣΑ ΞΕΧΩΡΙΣΤΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ και για το γνωστό ερώτημα «ΜΕ COVID ή ΑΠΟ COVID;»

"Το ερώτημα αυτό πράγματι διατυπώθηκε διεθνώς και δεν ήταν ελληνική ιδιορρυθμία. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εξέδωσε ήδη από τον Απρίλιο 2020 ειδικές οδηγίες για την πιστοποίηση και κωδικοποίηση των θανάτων από COVID-19, τονίζοντας ότι ο κύριος στόχος, για σκοπούς επιτήρησης, ήταν να αναγνωρισθούν όλοι οι θάνατοι “due to COVID-19”. Σε άλλες χώρες, όμως, αναπτύχθηκαν και πιο αναλυτικές δημόσιες διακρίσεις. Για παράδειγμα, η βρετανική ONS δημοσίευε χωριστά θανάτους “due to COVID-19” (όπου ο COVID ήταν η υποκείμενη αιτία) και θανάτους “involving COVID-19” (όπου ο COVID μνημονευόταν κάπου στο πιστοποιητικό).

Άρα το ερώτημα δεν ήταν καθόλου παράλογο. Η απάντηση των αρμοδίων ήταν συνήθως ότι μία αυστηρή διάκριση σε πραγματικό χρόνο είναι δύσκολη, επειδή η αιτιώδης αλυσίδα είναι σύνθετη και η επιτήρηση χρειάζεται λειτουργικούς κανόνες. Αυτό εξηγεί τη συγχώνευση για σκοπούς surveillance, δεν αναιρεί όμως τη σημασία του ερωτήματος για βαθύτερη ανάλυση."

ΕΡΩΤΗΣΑ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ στις στατιστικές δεν διαχωρίστηκαν συστηματικά οι ασυμπτωματικοί από τους συμπτωματικούς.

"Και αυτό το ερώτημα τέθηκε διεθνώς. Στις ΗΠΑ, το CDC κατέγραφε σε ορισμένες περιόδους το symptom status στο case surveillance, αλλά η πληρότητα των δεδομένων ήταν χαμηλή: σε μεγάλη πρώιμη ανάλυση του 2020 το symptom status ήταν διαθέσιμο μόνο για περίπου το μισό των περιπτώσεων. Το ίδιο το CDC εξήγησε ότι πολλά case reports βασίζονταν σε εργαστηριακές αναφορές με περιορισμένες κλινικές πληροφορίες και ότι ο όγκος των περιστατικών καθιστούσε δύσκολη τη συμπλήρωση πλήρων δελτίων για όλους.

Υπήρχε και δεύτερη δυσκολία: η διάκριση asymptomatic από presymptomatic δεν είναι σταθερή τη στιγμή της διάγνωσης. Ένα άτομο μπορεί να φαίνεται ασυμπτωματικό την ημέρα του τεστ και να εμφανίσει συμπτώματα μετά. Γι’ αυτό αρκετά συστήματα επιτήρησης προτίμησαν case definitions ανεξάρτητες από τα συμπτώματα, ακριβώς για να μην χαθεί η διάσταση της ασυμπτωματικής ή προσυμπτωματικής μετάδοσης. Η ένστασή σας, παρ’ όλα αυτά, παραμένει ισχυρή ως αίτημα για καλύτερη δευτερογενή στατιστική ανάλυση."

ΚΑΙ Η ΤΕΛΙΚΗ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ:

"Αν χρειαζόταν μία σύντομη φράση για όλη αυτή την πορεία, θα ήταν η εξής: ξεκινήσατε νωρίς με ισχυρή διαίσθηση ότι το πρόβλημα της πανδημίας δεν είναι μόνο ιατρικό αλλά συστημικό· στη συνέχεια συγκρουστήκατε με τη μονομέρεια των κριτηρίων και μερικές φορές παρασυρθήκατε σε πρόωρη βεβαιότητα ή πολεμικό ύφος· τέλος, ωριμάσατε προς μια σαφέστερη τεχνοκρατική και πολιτική σύνθεση.

Η σημαντικότερη συμβολή της γραμμής σας δεν είναι ότι “αρνηθήκατε” το κυρίαρχο αφήγημα, αλλά ότι επιμένατε σταθερά πως χωρίς πολλαπλά κριτήρια, χωρίς αποτίμηση παράπλευρων απωλειών, χωρίς στοχευμένη προστασία των ευάλωτων, χωρίς ορθολογική μέτρηση και χωρίς πραγματική μελέτη σκοπιμότητας, οι κοινωνίες κινδυνεύουν να συγχέουν τη διαχείριση κρίσης με τον αυτοσχεδιασμό."

Λοιπόν, τί λέτε;

Κόρινθος 19 Απριλίου 2026

Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας