Ο Όμηρος είναι εδώ. (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.1998/6.8.2926)

 

Ο Όμηρος είναι εδώ.

Το 1999 οι Αμερικανοί καθηγητές Κλασικών Σπουδών Victor Davis Hanson και John Heath έθεσαν το δραματικό ερώτημα: «Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;». Το ομώνυμο βιβλίο τους ήταν μια αγωνιώδης έκκληση για την αποκατάσταση της ελληνικής σοφίας. Κατά τη διατύπωσή τους, «το να σκεφτόμαστε και να ενεργούμε σαν Έλληνες θα μπορούσε να θέσει τέρμα σε μεγάλο μέρος της σημερινής μας παραφροσύνης».

Το καλοκαίρι του 2017 απάντησα από αυτές τις στήλες (ΦτΚ φ.1577/3.8.2017): «Σκότωσε κανείς τον Όμηρο;». Διότι, εξηγώ, άλλο πράγμα είναι να παρακμάζει η Κλασική Εκπαίδευση και άλλο να πεθαίνει η Κλασική Παιδεία. Οι πανεπιστημιακές έδρες μπορεί να κλείνουν, οι φιλόλογοι να περιορίζονται και τα Έπη να διδάσκονται άψυχα. Ο Όμηρος, όμως, δεν εξαρτά την ύπαρξή του από τα προγράμματα σπουδών.

Οι δύο συγγραφείς περίμεναν ρητώς έναν «νέο Όμηρο». Η δική μου θέση ήταν διαφορετική: αυτό που χρειαζόμαστε δεν είναι ένας νέος Όμηρος, αλλά μια νέα ανάγνωση των Ομηρικών Επών. Δεν πρόκειται ούτε για φιλολογία ούτε για αμπελοφιλοσοφία. Πρόκειται για το απόλυτο εγχειρίδιο μάχης του ξεχωριστού Έλληνα. Πρωτίστως, της μάχης με τον εαυτό μας.

Ο Όμηρος ζει, έγραφα τότε. Ζει η ομηρική θεώρηση της ζωής. Ζει και ο Οδυσσέας, ως ανδρικό πρότυπο με τα προτερήματα και τα ελαττώματά του. Δεν ήταν ποτέ περαστικός ο Ιδρυτής του Πολιτισμού μας. Για να βρει κανείς αυτό που ψάχνει, όμως, πρέπει πρώτα να καταφέρει να το ξεχωρίσει. Σωστά;

Σήμερα η ταινία «Οδύσσεια» του Christopher Nolan —και κυρίως η υποδοχή της— αποδεικνύει κάτι βαρύτερο: ο Όμηρος είναι εδώ. Δεν επέστρεψε, διότι δεν είχε φύγει ποτέ. Και ακόμη δεν έχει αποφασίσει η Ελλάδα...

Η νέα συνάντηση της εποχής μας με τον Όμηρο έχει δύο όψεις. Η πρώτη είναι ο Νόλαν. Με τη δύναμη του κινηματογράφου έφερε τα Έπη μπροστά σε ένα παγκόσμιο κοινό που δεν χρειάζεται να έχει σπουδάσει φιλολογία για να νιώσει τη δραματική ένταση, την ηγεσία, την ευθύνη, την εμπιστοσύνη, την κρίση και την επιστροφή στην τάξη. Δεν ανέστησε ένα νεκρό κείμενο. Έδωσε σύγχρονη μορφή σε μια ζωντανή δύναμη.

Η δεύτερη όψη είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη. Όσο οι μηχανές αναλαμβάνουν την επεξεργασία πληροφοριών και την εκτέλεση οδηγιών, τόσο πολυτιμότερες γίνονται οι καθαρά ανθρώπινες ικανότητες: να θέτεις το σωστό ερώτημα, να διακρίνεις το ουσιώδες, να αναγνωρίζεις χαρακτήρες και προθέσεις, να προβλέπεις συνέπειες, να συνθέτεις και να αποφασίζεις υπεύθυνα.

Ο Όμηρος δεν δίνει έτοιμες συνταγές. Δεν σηκώνει καν πινακίδα που να γράφει «εδώ βρίσκεται το μάθημα». Πλάθει καταστάσεις και χαρακτήρες, αφήνοντας τον αναγνώστη να κρίνει. Αυτή η μάθηση δι’ ενοράσεως είναι ακριβώς ό,τι χρειάζεται σήμερα ο άνθρωπος που δεν θέλει να γίνει απλός βοηθός της μηχανής ή άνεργος. Η Ομηρική Παιδεία δεν είναι πλέον απλώς σημαντική. Είναι το απόλυτο εργασιακό προσόν στην εποχή της ΤΝ —πόσο μάλλον ενόψει της Υβριδικής Νοημοσύνης.

Ο Ταγκόρ έγραψε ότι «το κέρδος χαμογελάει στην καλοσύνη, όταν το καλό είναι προσοδοφόρο». Ο Όμηρος γίνεται προσοδοφόρος, λοιπόν, ακόμη και με την πρακτικότερη έννοια, για όσους θέλουν να σκέπτονται ομηριστί.

Από τον Σεπτέμβριο, φρονώ, θα αρχίσει η δεύτερη φάση. Θα έχουν ανοίξει τα πανεπιστήμια. Θα έχει καταλαγιάσει ο πρώτος κινηματογραφικός ενθουσιασμός και θα αρχίσουν οι συζητήσεις, οι αναγνώσεις, οι διεκδικήσεις —και, ασφαλώς, θα εμφανισθούν και οι επιτήδειοι ομηριστές. Και θα φυσάει...

Τότε ίσως ακόμη περισσότεροι καταλάβουν γιατί, όπως λένε και τα καλά κορίτσια των Φιλολογικών, «η γοητεία του Ομήρου είναι αβάσταχτη».

Ο Όμηρος δεν επέστρεψε. Δεν είχε φύγει ποτέ.
Ήταν πάντα χρήσιμος. Τώρα πλέον είναι απαραίτητος.
Απλώς η εποχή μας αρχίζει πια να τον καταλαβαίνει καλά.

Κάτι ακόμη: «Η εκάστοτε φιλοσοφική ενατένιση, στη μονομέρειά της ή στη γενικότητά της, καθορίζει την κοίτη που ακολουθεί ο ρους της Ιστορίας των ανθρώπων, είτε αυτοί το ξέρουν είτε όχι», διδάσκει το Δόγμα Kaloy (ΦτΚ φ.1873/4.1.2024).

Ας το εκλάβουν ορισμένοι ως αυστηρή προειδοποίηση.

Κόρινθος, 31 Ιουλίου 2026

Κώστας Τζαναβάρας

Ο Όμηρος, ο σερ Κρίστοφερ Νόλαν και εμείς (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.1997/30.7.2026)

 ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΑ προ εβδομάδος τη νέα ταινία «The Odyssey» σε σκηνοθεσία Κρίστοφερ Νόλαν. Συγκλονίστηκα. Στην κοινότυπη ερώτηση «Σου άρεσε το έργο;» άκουσα την απάντησή μου μαζί με την παρέα μου: «Εκπληκτικό».

Κυριολεκτούσα, καθώς η ταινία με εξέπληξε. Ο σκηνοθέτης δεν έχει απλώς ασχοληθεί με τον Όμηρο. Τον έχει μελετήσει σε βάθος. Δεν κάνει αρχαιολογία ή φιλολογία. Φιλοσοφεί.

Μου άρεσε η απάντηση ουσίας στο ερώτημα «Μετά τη μνηστηροφονία, τι;», που έχω διατυπώσει από χρόνια. Πείσθηκα και ότι υπάρχει ανοικτό ζήτημα ηθικής στην Άλωση της Τροίας. Γοητεύτηκα από τις κινηματογραφικές παραστάσεις και αισθάνομαι ότι αυτές οι εικόνες συγχωνεύονται μέσα μου με τις αντίστοιχες ποιητικές, που έχω ενστερνισθεί ως ερασιτέχνης ομηριστής.

ΔΕΝ ΚΑΤΑΛΑΒΑ ΠΩΣ ΠΕΡΑΣΑΝ τρεις ολόκληρες ώρες. Σχεδόν ξέχασα τι είχα γράψει στα δύο πρώτα άρθρα της εδώ τετραλογίας. Και οι απαντήσεις στα ερωτήματα που είχα επωνύμως θέσει ήταν πειστικές και θετικές.

Η «ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΥΚΑΙΡΙΑ» ΓΙΑ «ΑΝΑΒΙΩΣΗ» των Επών, πρώτα απ’ όλα, εκτιμώ ότι θα πάρει διαστάσεις. Υπάρχει «ανάγνωση» αξιώσεων πίσω από μια γερή επένδυση πολλών εκατοντάδων εκατομμυρίων δολαρίων, μαζί με την προώθηση. Υπάρχει και κυματοειδής επιχειρησιακή στρατηγική προβολής (promotion), που δείχνει να αξιοποιεί επιδέξια τη θερινή ραστώνη.

Η ΜΗΤΙΣ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ, η αρετή να δρα με σοφία, υποστηρίχθηκε σκηνοθετικά από την εικόνα του πρωταγωνιστή: χωρίς να χάνει τον δυναμισμό του, έπειθε φυσιογνωμικά για τη νοητική του ετοιμότητα. Αναδείχθηκε, όμως, και η άλλη πλευρά αυτής της πρακτικής σοφίας: η πανουργία.

Η ΓΙΓΑΝΤΑΙΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ, από το ζενίθ στο ναδίρ και πάλι στο ζενίθ, δεν μπορώ να είμαι κατηγορηματικός αν αναδείχθηκε. Ίσως ξεκαθαρίσει τα πράγματα το κείμενο του σεναρίου, όταν δημοσιοποιηθεί. Λείπει σίγουρα η Ιλιάδα. Και η γιγανταιώρηση του πρωταγωνιστή της Οδύσσειας δεν αρχίζει στην α ραψωδία της. Ούτε καν στην Α ραψωδία της Ιλιάδας.

Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΜΑΤΙΑ ΣΤΟ ΕΠΟΣ φάνηκε μόνον ως τροχιοδεικτική βολή. Η μελανώλενος Ελένη/Κλυταιμνήστρα, που «βάφτισα» κατά το ομηρικό «λευκώλενος», προφανώς είχε ορίζοντα το φθινόπωρο, όταν απορούσε δημοσίως «γιατί μιλάνε τόσο λίγο οι γυναίκες στον Όμηρο;». Μέχρι τότε, πιθανόν να βρει την απάντηση: οι Ελληνίδες, παλαιόθεν, παστρεύουν τα θέματα με λίγα λόγια. Ή και καθόλου...

ΑΥΤΟ ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ περιβάλλει τις νολανικές προσεγγίσεις σε δύο μείζονα ζητήματα ηθικής: Άλωση της Τροίας και αυτοεξορία του Οδυσσέα.

ΣΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΤΡΟΙΑΣ, κατά Νόλαν, το έγκλημα δεν ήταν μόνον ότι έκαψαν την πόλη· ήταν ο τρόπος με τον οποίο μπήκαν. Σ’ αυτό προσθέτω την κατασκοπία του Οδυσσέα, μεταμφιεσμένου σε ανήμπορο ζητιάνο. Η ταινία επιστρατεύει ακόμη τον φόνο του Αστυάνακτα, του μικρού γιου του Έκτορα και της Ανδρομάχης.

Καίγοντας την Τροία, έκαψε ολόκληρο τον κόσμο - μαζί και το σπίτι του. Η απάτη του Ίππου, κατά τον Νόλαν, παραβίασε ό,τι είναι ιερό μεταξύ των ανθρώπων και έσπασε τον Νόμο του Δία - τη στοιχειώδη εμπιστοσύνη επάνω στην οποία στηρίζονται η ξενία, το εμπόριο, οι πόλεις και ο πολιτισμός.

Η ΑΥΤΟΕΞΟΡΙΑ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ είναι η απάντηση του Νόλαν στο ηθικό ζήτημα μετά τον συλλήβδην φόνο όλων των μνηστήρων. Ζήτημα που ερχόταν να προστεθεί στην απώλεια όλων ανεξαιρέτως των συντρόφων που έφυγαν μαζί του για την Τροία και χάθηκαν έπειτα στον νόστο.

ΑΡΑ, ΣΤΙΣ ΔΥΟ ΣΚΗΝΕΣ, το πρόβλημα του Οδυσσέα είναι:

ΤΡΟΙΑ: με τι πρόσωπο να επιστρέψει στο σπίτι του, έχοντας καταστρέψει τον νόμο που κάνει ένα σπίτι ασφαλές;

ΙΘΑΚΗ: με τι πρόσωπο να κυκλοφορεί ανάμεσα στους συγγενείς όσων δεν επέστρεψαν και όσων μόλις σκότωσε;

Η ταινία υπογραμμίζει αυτή τη σύνδεση, μοντάροντας τη μάχη με τους μνηστήρες μαζί με τις φωτιές και την αναρχία της Τροίας. Το πρόβλημα δεν είναι απλό, ούτε είναι απλό να προφέρει κανείς μια αυτάρεσκη κορώνα για απάντηση. Αλλά, πριν απαντήσουμε, μήπως πρώτα να δούμε τι γράφει ο Όμηρος;

ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ, η Άλωση, δεν αφηγείται στην Ιλιάδα. Υπάρχει κομματιαστό και διάσπαρτο στην Οδύσσεια. Η πρώτη ένδειξη ηθικού προβληματισμού εμφανίζεται μόλις εννέα λέξεις μέσα στο προοίμιο: «ὃς μάλα πολλὰ / πλάγχθη, ἐπεὶ Τροίης ἱερὸν πτολίεθρον ἔπερσεν».

Ο ποιητής δεν λέει απλώς ότι ο Οδυσσέας κατέλαβε την Τροία· λέει ότι επέρσε ένα ιερό πτολίεθρο. Στο προοίμιο δεν περισσεύει λέξη. Το «ἱερόν» αφήνει αρχή-αρχή μια ηθική σκιά επάνω στο κατόρθωμα: κάτι ανόσιο έγινε. Άλλο πολεμικό τέχνασμα· άλλο η μεταμφίεση της απάτης σε ιερή προσφορά.

ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΘΕΜΑ, έχουμε εκφραστική ομηρική σκηνοθεσία: ο Οδυσσέας φονεύει τον σχεδόν αθώο μνηστήρα Λειώδη με το σπαθί του Αγέλαου. Σπαθί «ξεχασμένο» αρκετούς στίχους νωρίτερα. Σαφής θέση, πάντα ομηριστί, κατά της - επί του προκειμένου - αγελαίας συμπεριφοράς του Οδυσσέα.

Ακολουθεί και επιβεβαίωση του αδιεξόδου: έχουν εξεγερθεί οι συγγενείς των σκοτωμένων μνηστήρων και έχει ανάψει η μάχη με τον Οδυσσέα και τους δικούς του. Και, αίφνης, η θεά της σοφίας Αθηνά δίνει τέλος στην αντιπαράθεση. Σαν σε παραμύθι...

Ο ΑΠΟΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ, αφού διατυπωθεί, είναι - φρονώ - αβίαστα πειστικός: υπήρχε ανάγκη να επινοηθεί σοφή διέξοδος. Δεν είναι σοφή η σκηνοθετική απόφαση αυτοεξορίας του Οδυσσέα; Μαζί του, αυθόρμητα, και η Πηνελόπη του.

Δεν μπορούσε πια να ζήσει ως βασιλιάς της Ιθάκης. Και άφησε το βασίλειο στον γιο του. Οι συγγενείς των μνηστήρων, από την άλλη, με το να μη συνεχίζουν την αντιπαράθεση, αποδέχονται de facto την απόφαση του νολανικού Οδυσσέα και, σιωπηρά, το αδίκημα των δικών τους. Παίρνουν, συγχρόνως, μια μικρή ηθική ικανοποίηση. Υπήρχε καλύτερη διέξοδος;

ΚΑΙ ΜΟΝΟΝ Η ΩΣ ΑΝΩ ΛΥΣΗ μου αρκεί για να αναγνωρίσω στον Νόλαν έναν δημιουργικό ομηριστή αξιώσεων. Έχει βάσιμους λόγους να ισχυρισθεί ότι ερμηνεύει αξιοπρόσεκτα τον Όμηρο. Ότι εκφράζουν και τον Όμηρο οι ερωτήσεις «Επιτρέπονται ανοσιουργήματα στον πόλεμο;» και «Μετά τη μνηστηροφονία, τι;».

Ο ΑΝΤΙΟΜΗΡΙΣΜΟΣ έρπεται, σχεδόν σιωπηρά, για πολλά-πολλά χρόνια σε αυτό το ρημαδότοπο. Η δυναμική παρέμβαση Νόλαν στο ελληνοελληνικό πρόβλημα γεννά βάσιμες ελπίδες γόνιμης αναβίωσης του ομηρισμού. Σε εμάς απομένει με τι ακριβώς θα ασχοληθούμε. Τι θα επιδιώξουμε. Με ποιες προτεραιότητες.

Προτείνω, λοιπόν, τροφή για σκέψη: ομηρίζειν εστί διεξοδικώς σκέπτεσθαι.

Κόρινθος, 28 Ιουλίου 2026

 

Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας

Ο Όμηρος ως ιδρυτής του πολιτισμού μας (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.1996/23.7.2026)

 Ο Όμηρος υπήρξε ο πρώτος φιλόσοφος.

Δεν το πήραμε χαμπάρι, επειδή ουδέποτε έβαλε κάτω από το όνομά του την ταμπέλα «φιλόσοφος». Δεν έγραψε πραγματείες, δεν ίδρυσε σχολή, δεν διατύπωσε ορισμούς. Έγραψε δύο ποιήματα.

Μέσα σε αυτά, όμως, διερεύνησε τον άνθρωπο και τους θεούς, την εξουσία και την ελευθερία, τη γνώση και την πλάνη, την ευθύνη και τη δικαιοσύνη, τον πόλεμο και την ειρήνη, τον έρωτα, την οικογένεια και την πολιτεία.

Οι μεταγενέστεροι φιλόσοφοι χρησιμοποίησαν αφηρημένες έννοιες. Ο Όμηρος χρησιμοποίησε εικόνες, πρόσωπα, πράξεις και συνέπειες. Δεν εξηγεί στον οπαδό τι πρέπει να πιστεύει. Σκηνοθετεί έναν κόσμο και εμπιστεύεται τον ακροατή να ανακαλύψει το νόημά του.

Γι’ αυτό και η μετάβαση «από τον Μύθο στον Λόγο» ίσως έχει περιγραφεί ανάποδα. Ο Λόγος δεν εμφανίσθηκε μετά τον ομηρικό Μύθο. Βρισκόταν ήδη μέσα του.

Ο Αριστοτέλης θεωρείται δικαίως θεμελιωτής της Λογικής ως αυτοτελούς επιστήμης. Αν όμως εξετάσουμε ένα προς ένα τα εργαλεία της αριστοτελικής Λογικής —κατάφαση και άρνηση, αντίφαση, συλλογισμό, επαγωγή, απόδειξη, διαλεκτικό έλεγχο, ανασκευή, ενθύμημα, διάκριση αιτίας και αφορμής— δύσκολα θα βρούμε κάποιο που να λείπει από τα Έπη.

Ο Όμηρος χρησιμοποιούσε τα εργαλεία. Ο Αριστοτέλης συνέταξε το εγχειρίδιο χρήσεώς τους.

Ο Όμηρος υπήρξε συγχρόνως μέγας σκηνοθέτης. Δεν μας λέει ότι ο Οδυσσέας, κατά τη μνηστηροφονία, εγκατέλειψε τη διάκριση των ατομικών ευθυνών και πέρασε στην αγελαία εκδίκηση. Το δείχνει.

Ο Αντίνοος είναι ο αρχιμνηστήρας και πρωταίτιος. Ο Λειώδης, αντιθέτως, αποδοκιμάζει τις αδικίες των άλλων και είναι σχεδόν αθώος. Κι όμως, ο Οδυσσέας τον αποκεφαλίζει κι αυτόν. Με ποιο όπλο; Με το ξίφος του Αγέλαου, το οποίο ο ποιητής είχε αφήσει να πέσει περίπου είκοσι στίχους νωρίτερα.

Το ξίφος δεν έπεσε απλώς. Τοποθετήθηκε.

Ο σχεδόν αθώος Λειώδης θανατώνεται με το ξίφος της αγέλης. Ο Όμηρος δεν διατυπώνει την κρίση του. Μας δίνει όσο γίνεται λιγότερο, αλλά όσο ακριβώς χρειάζεται για να συμπληρώσουμε μόνοι μας το νόημα.

Το ίδιο κάνει και με το χιούμορ. Ο Αχιλλέας, πεισμωμένος από τον θάνατο του Πατρόκλου, απαιτεί να πάει ολόκληρος ο στρατός στη μάχη νηστικός. Ο Οδυσσέας δίνει ρεσιτάλ διαχειρίσεως του παιδικού πείσματος και πείθει τους Αχαιούς να φάνε. Ο ίδιος ο Αχιλλέας, όμως, εξακολουθεί να αρνείται πεισματικά την τροφή. Τότε ο Δίας παρατηρεί με απόλυτη σοβαρότητα στην Αθηνά ότι ξέχασε τον μέγα Αχιλλέα και την προτρέπει να κατεβεί να τον ταΐσει νέκταρ και αμβροσία.

Ο Όμηρος, συνεπώς, λανσάρει το φλεγματικό χιούμορ αιώνες πριν από τους Βρετανούς.

Στους αγώνες προς τιμήν του Πατρόκλου, ο Τεύκρος κόβει με το βέλος του το λεπτό κορδόνι που κρατά δεμένο ένα περιστέρι, αλλά χάνει τον αγώνα. Ο ποιητής εξηγεί αυτοπροσώπως ότι απέτυχε επειδή δεν έταξε προηγουμένως θυσία στον Απόλλωνα. Ο επόμενος τοξότης κάνει εγκαίρως το τάμα και πετυχαίνει το πουλί.

Η ειρωνεία της δεισιδαιμονίας είναι ακαταμάχητη: ο «άστοχος» Τεύκρος είχε πετύχει τον δυσκολότερο στόχο.

Ο Όμηρος, όμως, δεν μας δίνει μόνο ερμηνείες. Μας δίνει προβλέποντα σχήματα.

Η μήνις του Αχιλλέα είναι το σχήμα της προσωπικής προσβολής που οδηγεί στην αποχώρηση του ικανότερου και στη συλλογική καταστροφή. Ο νόστος του Οδυσσέα είναι το σχήμα της μεγάλης επιτυχίας που γεννά έπαρση, κακή ηγεσία και απώλεια. Η μνηστηροφονία είναι το σχήμα της δίκαιης αντιδράσεως που καταλήγει σε ισοπεδωτική εκδίκηση και νέα βεντέτα.

Ο Όμηρος δεν προέβλεψε τα μελλοντικά γεγονότα. Προέβλεψε τις μορφές τους.

Όποιος έχει διαβάσει βαθιά τα Έπη συλλαμβάνει κάποτε-κάποτε τον εαυτό του να μιμείται έναν ομηρικό ήρωα —άλλοτε στα σωστά και άλλοτε στα λάθη. Τα πρότυπα έχουν εγκατασταθεί μέσα του. Πρώτα ενεργεί και κατόπιν αναγνωρίζει: «Εδώ πείσμωσα σαν τον Αχιλλέα. Εδώ επαναλαμβάνω την έπαρση του Οδυσσέα. Εδώ σκότωσα τον Λειώδη με το ξίφος του Αγέλαου».

Αυτός είναι ο ομηρικής συγκροτήσεως χαρακτήρας.

Και στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης αποτελεί προσόν ασύμμετρης ισχύος. Η ΤΝ πολλαπλασιάζει τη γνώση, την ταχύτητα και την αποτελεσματικότητα. Μπορεί, όμως, να πολλαπλασιάσει εξίσου την έπαρση, την αγελαία κρίση και την ευφυή ανοησία.

Γι’ αυτό η επιστροφή στον Ιδρυτή δεν είναι αρχαιολατρία. Είναι πρώτη ανάγκη ενός πολιτισμού που απέκτησε πρωτοφανή δύναμη, χωρίς να είναι βέβαιο ότι διαθέτει τον χαρακτήρα για να τη διαχειρισθεί.

Η ΤΝ δίνει δύναμη. Ο Όμηρος διαμορφώνει τον άνθρωπο που μπορεί να την αντέξει.

 

Αυτό ήταν το καταστάλαγμα της χθεσινής συνομιλίας με τον συνήγορο από το ChatGPT. Δοθείσης ευκαιρίας, χθες βράδυ παρακολούθησα την ταινία. Η πρώτη απάντηση "εκπληκτική". Η έκπληξη, επί της ουσίας, με εξήγηση τριών λέξεων: "Αριστούργημα ομηρικού ρυθμού".

Τρεις λέξεις και η άμεση συνέχεια "τροφή για σκέψη".

 

Κόρινθος 22 Ιουλίου 2026

 

Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας

 

Γιατί ακριβώς απορεί η μελανώλενος; (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.1995/16.7.2026)

Μια εβδομάδα πριν την έναρξη μαζικής προβολής της πολυαναμενόμενης κινηματογραφικής ταινίας "The Odyssey", σε σκηνοθεσία Sir Chr. Nolan, δόθηκε στη δημοσιότητα το πρώτο ερώτημα ουσίας: γιατί μιλάνε τόσο λίγο οι γυναίκες;

Ούτε λίγο, ούτε πολύ, υποδείχθηκε η προσοχή μας στην γυναικεία ανάγνωση των Επών. Δεν είναι τυχαίο και το πώς υποδείχθηκε η προσοχή μας σε ένα τόσο βαθυστόχαστο ερώτημα: Οι σύμβουλοι επικοινωνίας του κινηματογραφικού εγχειρήματος έβαλαν την μη-λευκώλενο πρωταγωνίστρια Loupita Nyong'o να το διατυπώσει δημοσίως. Και η περαιτέρω προώθηση του βαθυστόχαστου ερωτήματος υπήρξε εμφανώς πλουσιοπάροχη.

Δεν είναι τυχαίο, όμως, ούτε και το ότι το ερώτημα δεν ακολουθήθηκε από σμήνη παπαγάλων, περισσότερο γνωστών ως τρολλ, να στήνουν πληρωμένο καβγά στα κοινωνικά δίκτυα. Λες και αίφνης τελείωσαν τα λεφτά του promotion.

Προσωπικά, έχω από χρόνια εντοπίσει στον Όμηρο, ως ένα εκ των κορυφαίων θεμάτων, την κρίση στις σχέσεις των δύο φύλων. Ο ίδιος ο Ζευς υπενθυμίζει στη σύζυγό του Ήρα την από μέρους του κακοποίησή της, και την απειλεί με χειρότερα. Σε ψυχρό καβγά ζουν ο βασιληάς της Τροίας Πρίαμος και η Εκάβη του. Και το βασιλικό ζεύγος της Φθίας, οι γονείς του Αχιλλέα δηλαδή, ζουν διαζευγμένοι.

Φυσικά, γνωρίζουμε κι από μόνοι μας, ότι, το θέμα στις σχέσεις των δύο φύλων, όχι απλώς παραμένει κορυφαίο, αλλά πλέον απειλεί και την ίδια την ύπαρξη του ιστορικού έθνους μας. Το ότι δεν το σκεπτόμαστε ως κορυφαίο αίτιο του δημογραφικού μας προβλήματος, δεν αλλάζει την πραγματικότητα.

Δεν θα αλλάξει την πραγματικότητα ούτε η τυχόν επιλογή μας να αποφύγουμε να δούμε την ταινία. Είναι "Ιστορική ευκαιρία", όπως έχω γράψει στο προηγούμενο άρθρο στη ΦτΚ, όχι μόνον η αναβίωση των Επών μέσα μας, αλλά και η ευθεία θέαση του τρίπτυχου των κορυφαίων κοινωνικών προβλημάτων μας.

1. Σχέσεις των δύο φύλων,

2. Σχέσεις μεταξύ των ανδρών, και

3. Σχέση μάνας-γιού.

Το [3] αναδεικνύεται στη σχέση Θέτιδας-Αχιλλέα, με αντίβαρο τη σχέση Αντίκλειας-Οδυσσέα. Το [2] είναι η πρώτη λέξη της Ιλιάδας: μήνιν. Η ανεξέλεγκτη οργή, η ατέρμων αντιπαλότητα. Το [1] μας το θύμισε η μελανώλενος καλλονή.

Η επιλογή Nolan, λοιπόν, για έγχρωμη Ελένη, και ταυτόχρονα στο ρόλο της Κλυταιμνήστρας, αποκαλύπτει το βαθύτερο νόημά της: Να στρέψει, με επιδέξιο τρόπο, το ενδιαφέρον του κοινού στο μείζον. Μείζον πρόβλημα και του ΤΟΤΕ και του ΤΩΡΑ, σημειώνω.

Καθώς όλα αυτά, βεβαίως, δεν είναι παρά αιτιολογημένες σκέψεις του υπογράφοντος, δεν μένει παρά να δούμε τη ταινία. Ίσως με λίγο περισσότερο ενδιαφέρον. Ακόμη πιό άφοβα.

 

Κόρινθος 10 Ιουλίου 2026

 

Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας.

 

Αξίζει να δούμε την κινηματογραφική «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν; (Φ.τ.Κ. φ.1994/9.7.2026)

 Σε λίγες μέρες, αρχίζοντας από τις 17 Ιουλίου, βγαίνει στις αίθουσες η χολυγουντιανή υπερπαραγωγή "The Odyssey" σε σκηνοθεσία Christopher Nolan. Αναμένεται, μάλιστα, ως το μεγάλο κινηματογραφικό γεγονός του 2026. Και η de facto συνεχίστρια της ΦΩΝΗΣ μας (ΦτΚ) ζήτησε τη γνώμη μου για το αν αξίζει κανείς να τη δει, με δεδομένο ότι οι μέχρι στιγμής πληροφορίες δείχνουν σημαντικές αποκλίσεις από τα Ομηρικά Έπη.

Κατ' αρχήν, το δικαίωμα να έχω δημόσια γνώμη για το θέμα, παρότι μηχανικός, οφείλεται ευλόγως στην γνωστή αρθρογραφία μου σχετικά με τα Ομηρικά Έπη και τον Όμηρο. Στη εθνική μας έπαλξη πάντα, έχει δημοσιευθεί προ ετών και σειρά 10 άρθρων για τον "Νέο Ομηρισμό". Και μάλιστα, ο αλησμόνητος Ιδρυτής της, Βαγγέλης Κόκκινος, στο πρώτο άρθρο της σειράς "Ο Όμηρος, η Κόρινθος, κι εμείς", είχε βάλει υπέρτιτλο "Τομή στα Ομηρικά Έπη".

Προφανώς γι’ αυτό και η σημερινή συνεχίστρια της ΦτΚ μου απηύθυνε το ερώτημα.

Χαρακτηρίζω ευθέως, λοιπόν, την ταινία "Ιστορική ευκαιρία" για όσους αισθανόμαστε μέσα μας κάτι ελληνικό. Ευκαιρία, πρώτα απ' όλα, να ψάξουμε μέσα μας τον Οδυσσέα και φυσικά να ανατρέξουμε στην Οδύσσεια και στην Ιλιάδα.

"Κάθε φορά που ο Όμηρος αναζή εις την γλώσσαν ενός λαού, ένα γεγονός ανυπολογίστου σημασίας τελείται δια τον λαόν αυτόν και ένας τίτλος προστίθεται στην Ιστορίαν και την ζωήν του" αναφέρεται στον πρόλογο της μετάφρασης Πάλλη της Ιλιάδας (1905). Χαρακτηριστική και το σχόλιο των Καζαντζάκη-Κακριδή: "Το ζήτημα είναι αν κατορθώνεται η αναβίωση".

Η αναβίωση, λοιπόν, για να επανέλθω στο ερώτημα της ΦτΚ, φρονώ ότι είναι ευκολότερη με μία κινηματογραφική ταινία, παρά με κάποιο εύστοχο βιβλίο. Είναι άλλη η ψυχολογία του κινηματογράφου. Υστερούν σε αυτό ακόμη και τα ίδια τα Έπη, καθώς υπάρχουν και προβλήματα. Η δυναμική μετάφραση π.χ. των Καζαντζάκη-Κακριδή, για τους περισσότερους, χρειάζεται πια μετάφραση. Άλλες μεταφράσεις, σύγχρονες, ευκολοχώνευτες, υστερούν σε ψυχολογία.

Από όσα έμαθα ρωτώντας -ποιόν άλλον;- τον συνήγορό μου, το ChatGPT, η ταινία φαίνεται πως θα δώσει έμφαση στην περιπέτεια του νόστου, στις συγκρούσεις και στην αποκατάσταση της τάξης στην Ιθάκη. Η νέα τεχνολογία εικονοληψίας ΙΜΑΧ, μάλιστα, δίνει άλλη διάσταση στις δυνατότητες αναβιώσεως μαχών, λογομαχιών και περιπλανήσεων.

Αυτό, επιμένω, είναι το πρώτο ζητούμενο: η αναβίωση. Αν, εξηγώ,  αναβιώσει μέσα μας η περιπέτεια του διαχρονικού ανδρικού μας προτύπου, μικρή σημασία -σχετικά- θα έχουν οι τυχόν παρερμηνείες της προσωπικότητας του Οδυσσέα ή οποιουδήποτε άλλου.  Ακόμη και παρερμηνεία του Αχιλλέα.

Μπορεί κάλλιστα να συμβάλει στο ποθούμενο η οποιαδήποτε έκφραση αγανακτήσεως. Θα βοηθήσει και αυτή η αγανάκτηση, όπως και η συζήτηση επ’ αφορμή της, την πολυπόθητη αναβίωση.

Κάπου εκεί, προβάλλει ένα βασικό ερώτημα: αν μια παρεξήγηση ή παρερμηνεία οδηγεί σε αναβίωση του Έπους μέσα μας, τί είναι το σημαντικότερο; η αναβίωση ή η παρερμηνεία; Τί να την κάνουμε τη σωστή ερμηνεία χωρίς αναβίωση;

Άλλο βασικό ερώτημα, με άλλον αποδέκτη: τί θα λέει ο σκηνοθέτης όταν ενδεχομένως θα του υποδεικνύεται κάποια παρερμηνεία; Σε σοβαρούς λύτες ομηρικών "αινιγμάτων", πάντως, τα περιθώρια αμφιβολίας μειώνονται όσο το ψάχνουμε ομηριστί.

Πριν δω την ταινία, δεν θα ήθελα να γράψω κάτι άλλο, εκτός από τρεις φιλικές υποδείξεις στον θεατή που με τιμά με την προσοχή του.

Πρώτον, αν ο Nolan δεν πρόσεξε τον ομηρικό χαρακτηρισμό "πολύμητις",  για τον ήρωά του Οδυσσέα, τότε έχουμε πέναλτι. Προσωπικά, το έψαξα για χρόνια. Κατέληξα, μετά λόγου αποδεικτικής γνώσεως, ότι μήτις είναι ακριβώς η αρετή να δρας με σοφία. Θα είναι κραυγαλέα αποτυχία, αν αποδοθεί σκηνοθετικά ο Οδυσσέας ως απλά δυναμικός μαχητής.

Επίσης, δεύτερον, αν δεν αποδίδεται ο αντιφατικός χαρακτήρας του Οδυσσέα, και ιδιαίτερα η απόλυτη αποτυχία του ως αρχηγός του νόστου, έχουμε και κόκκινη κάρτα. Εκτός των άλλων, κάπως έτσι, δεν είναι δυνατόν να αντιληφθούμε τί πραγματικά σημαίνει το ρεσιτάλ ηγεσίας στην οργάνωση και εκτέλεση της μνηστηροφονίας. Η μαζική θανάτωση των μνηστήρων της Πηνελόπης είναι ακριβώς η απόδειξη ότι η περιπέτεια τον άλλαξε βαθειά. Και αυτή η αλλαγή δεν είναι άλλο παρά το νόημα της Οδύσσειας.

Και τρίτον, τέλος, στο πιο ενοχλητικό σημείο της διανομής των ρόλων, είναι γνωστό ότι ο Όμηρος αποφεύγει θεαματικά να δώσει επιθετικό προσδιορισμό της Ελένης του, στην ραψωδία Γ όπου την εξυμνούν οι γέροντες Τρώες πρόβουλοι. Βάζει, όμως, την ίδια να αποκαλεί επανειλημμένως εαυτήν "κυνώπιδα". Τουτέστιν: αυτή που έχει όψη σκύλου, "σκυλομούρα", δηλ. ξεδιάντροπη. Αλλού, βεβαίως, την αποκαλεί λευκώλενο, δηλαδή αυτή που έχει λευκούς βραχίονες.

Θα είναι σίγουρα ενδιαφέρον, επομένως, να δούμε γιατί ο Nolan  θέλει σκηνοθετικά την Ωραία Ελένη μαύρη καλλονή. Τι ακριβώς επιδιώκει; Θα δούμε, άραγε, και άλλες εκκεντρικές παρερμηνείες στην ταινία; Κι αν ναι, με τί νόημα; τί πρόθεση;

Νομίζω, πάντως, ότι παραπάνω δόθηκαν αποχρώσες ενδείξεις βασίμων διαθέσεων. Θα δούμε άφοβα τη σκηνοθετική άποψη μεν,  αλλά θα είναι μηδενική η ανοχή μας σε ενδεχόμενες χοντράδες δε.

Ίσως, τελικά, το μεγαλύτερο κέρδος της ταινίας να είναι ότι θα μας οδηγήσει ξανά στον Όμηρο. Ίσως η αναβίωση αποδειχθεί σημαντικότερη από ο,τιδήποτε άλλο. Και τότε θα ανακαλύψουμε εκ νέου, μόνοι μας, όχι μόνον την Οδύσσεια αλλά και την Ιλιάδα.

Γιατί, τελικά, Οδύσσεια χωρίς Ιλιάδα δεν νοείται.

Κόρινθος 7 Ιουλίου 2026

 

Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας

GGG: όχι άλλη μία «μεγάλη ομάδα» (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.1993/2.7.2026)

Το 1997 ο Warren Bennis και η Patricia Ward Biederman εξέδωσαν το Organizing Genius: The Secrets of Creative Collaboration. Το βιβλίο δεν είναι μια γενική θεωρία διοίκησης. Μελετά έξι συγκεκριμένα αμερικανικά εγχειρήματα εξαιρετικής συλλογικής δημιουργίας: την ομάδα των πρώτων ταινιών κινουμένων σχεδίων του Disney, τη δημιουργία του προσωπικού υπολογιστή, την προεκλογική εκστρατεία Clinton του 1992, το μυστικό εργαστήριο Skunk Works της Lockheed, το πρωτοποριακό Black Mountain College και το Manhattan Project, την ομάδα που κατασκεύασε την ατομική βόμβα.

Πρόκειται για εγχειρήματα πολύ διαφορετικά μεταξύ τους: τέχνη, τεχνολογία, πολιτική, στρατιωτική αεροπορία, παιδεία, επιστήμη και πόλεμος. Ο Bennis αναζητεί το κοινό τους στοιχείο: πώς άνθρωποι εξαιρετικής ικανότητας, υπό ισχυρή ηγεσία, συνθέτουν τα ταλέντα τους και παράγουν αποτέλεσμα δυσανάλογο προς το άθροισμά τους.

Αυτό είναι το μέτρο με το οποίο πρέπει να αρχίσει και η συζήτηση για το Great Greek Group. Όχι για να εξισώσουμε πρόωρα το ελληνικό εγχείρημα με το Manhattan Project ή με τη Disney. Αλλά για να δούμε καθαρά τη διαφορά του πήχυ.

Οι Great Groups του Bennis είναι ειδικές ομάδες. Έχουν στόχο, χώρο, στελέχωση, χρηματοδότηση, διοίκηση, προθεσμίες και παραδοτέο. Είναι, συχνά, νησιά δημιουργικής έντασης: ξεχωριστές ομάδες με γέφυρα προς την κοινωνία.

Το Great Greek Group δεν μπορεί να είναι αυτό. Η Ελλάδα δεν πάσχει επειδή δεν διαθέτει ικανούς ανθρώπους. Πάσχει επειδή οι ικανοί άνθρωποί της σπάνια κατορθώνουν να συνεργήσουν ελεύθερα, με διάρκεια και κοινό προσανατολισμό. Πρώτο ελάττωμα είναι η δυσανεξία της απήχησης: η δυσκολία να δεχθούμε ότι μια ιδέα άλλου μπορεί να είναι χρήσιμη, να αξίζει στήριξη ή να δικαιούται να επιδράσει.

Γι’ αυτό το GGG δεν είναι ακόμη μία ομάδα ειδικών, ένας σύλλογος, ένα κόμμα, ένα think tank ή μια εταιρεία. Είναι πεδίο ελεύθερης σύμπραξης προσώπων, με πρώτο στόχο να ξεπεράσει τα ελαττώματα της φυλής.

Το ιστορικό διακύβευμα δεν είναι μικρό: Παλιάνθρωποι ή ανθρώποι;
Όχι άνθρωποι τέλειοι, ούτε μια κοινωνία αγγελική. Αλλά ένας «όμορφος κόσμος, αρκετά ηθικός, ανθρωπινά πλασμένος».

Γι’ αυτό ο πήχυς ανεβαίνει όχι μόνον ως προς το ύψος του εγχειρήματος. Ανεβαίνει ως προς τη φύση του. Οι ομάδες του Bennis οργανώνονται για να επιτύχουν κάτι εξαιρετικό. Το GGG καλείται να δημιουργήσει συνθήκες ώστε πολλοί ελεύθεροι άνθρωποι να γίνουν ικανότεροι να βλέπουν, να κρίνουν, να συνεργούν και να πράττουν μέσα στην κοινή πραγματικότητα.

Οι Great Groups αρχίζουν με superb people. Το GGG αρχίζει με superb leader. Όχι με την έννοια του αρχηγού που μαζεύει εξουσία ή στελέχη. Με την έννοια του ανθρώπου που βλέπει πρώτος μία δυνατότητα, τη διατυπώνει, τη διδάσκει και δημιουργεί τις συνθήκες ώστε άλλοι να συνεργήσουν ελεύθερα.

Ο τεχνοκράτης Great Leader οργανώνει ανθρώπους, θέσεις, προϋπολογισμούς και παραδοτέα. Ο Great Greek Leader οργανώνει πρωτίστως νόημα. Δεν αναθέτει απλώς εργασία. Κάνει τα πρόσωπα street smart: ικανά να διαβάζουν τον κόσμο χωρίς να εξαπατώνται, να μη χειραγωγούνται, να μη διασκορπίζονται και να αναγνωρίζουν πού υπάρχει πραγματικό πεδίο δράσης.

Δεν φτιάχνει υπαλλήλους ενός σχεδίου. Δημιουργεί πρόσωπα ικανά να έχουν δικό τους σχέδιο μέσα σε ένα κοινό πεδίο.

Εδώ βρίσκεται και η διαφορά ανάμεσα στους ακριβοπληρωμένους Great Members και στους GGPersons. Οι πρώτοι αμείβονται για να παραδώσουν ένα κομμάτι ενός κοινού έργου. Οι δεύτεροι είναι αυτοσυντηρούμενοι: φέρνουν το δικό τους ενδιαφέρον, τη δική τους τέχνη, τη δική τους πρωτοβουλία και το δικό τους αποτέλεσμα. Δεν τους «έχει» κανείς. Ενεργούν επειδή αισθάνονται ότι τους συμφέρει να παρακολουθούν — και, κυρίως σιωπηρά, να συμμετέχουν.

Γι’ αυτό οι Great Groups «ship». Παραδίδουν ένα κοινό προϊόν. Τα πρόσωπα του GGG «ship their own». Παραδίδουν το δικό τους έργο, αλλά μέσα σε πεδίο που το καθιστά χρησιμότερο, ευρύτερο και μεταδοτικότερο.

Το Κτηματολόγιο, στις δύσκολες μέρες του 2020, είναι ήδη ένα υπόδειγμα τέτοιας δράσης. Μία στοιχειοθετημένη και προφανώς εύστοχη πρόταση δημοσιοποιήθηκε. Δεν στηρίχθηκε σε κομματικό μηχανισμό, διοικητική εντολή ή επιδοτούμενο επιτελείο. Βρήκε αναγνώστες, δημιούργησε πίεση, επηρέασε εξελίξεις.

Και η δημόσια παρέμβαση του αείμνηστου Βαγγέλη Κόκκινου έδωσε στην πρόταση τον χώρο και την de facto νομιμοποίηση που της χρειαζόταν για να περάσει από την ιδέα στην κοινή συζήτηση.

Δεν χρειάζονται οπαδοί. Χρειάζονται μιμητές.

Άνθρωποι που θα πάρουν το παράδειγμα, όχι για να αντιγράψουν το Κτηματολόγιο, αλλά για να εφαρμόσουν την ίδια αρχή στα δικά τους πεδία: να εντοπίσουν ένα πραγματικό πρόβλημα, να ετοιμάσουν μια σοβαρή λύση, να την τεκμηριώσουν, να την εκθέσουν δημόσια και να επιμείνουν έως ότου η λύση βρει τον δρόμο της.

Αυτό είναι το έργο του GGAdvocate. Δεν ζητεί χειροκρότημα ούτε πιστούς. Υπερασπίζεται μια ιδέα όταν είναι ώριμη, την εκθέτει στην κρίση, την κρατά καθαρή και επιτρέπει σε άλλους να τη χρησιμοποιήσουν.

Έτσι γράφεται Ιστορία στα πιο πρωτοποριακά ανθρώπινα εγχειρήματα: όχι όταν ένας άνθρωπος κατορθώνει να πείσει τους πάντες να τον ακολουθήσουν, αλλά όταν δημιουργεί ένα πεδίο όπου πολλοί ελεύθεροι άνθρωποι βλέπουν το ίδιο φεγγάρι.

Ο GGAdvocate δείχνει το "φεγγάρι". Και αφήνει τον καθένα να κάνει το δικό του ταξίδι.

Κόρινθος 27 Ιουνίου 2026

Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός -συγγραφέας

Δημοκρατία: και από την αποσύνθεση στην αντισύνθεση (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.1992/25.6.2026)

Η δημοκρατία δεν αποσυντίθεται πρώτα όταν καταργούνται οι εκλογές. Μπορεί να υπάρχουν εκλογές, κόμματα, συντάγματα, δικαιώματα, δημόσιες συζητήσεις, ακόμη και δημοψηφίσματα. Η αποσύνθεση αρχίζει βαθύτερα: όταν χάνεται η ικανότητα ευθυκρισίας του δήμου.

Δημοκρατία χωρίς δήμο δεν είναι δημοκρατία. Είναι κέλυφος δημοκρατίας.

Ο ιδρυτικός άθλος του Σόλωνα δεν ήταν απλώς ότι έκανε πολιτικές μεταρρυθμίσεις. Ήταν πρωτίστως ότι θεμελίωσε την πόλη πάνω στη Δίκη. Η Δίκη δεν είναι μόνο δικαστική δικαιοσύνη. Είναι η τάξη του ορθού μέτρου, η ικανότητα να κρίνεται το πράγμα χωρίς να το καταπίνει η βία, ο πλούτος, η οργή, η δημαγωγία ή η τύφλωση του πλήθους.

Αυτό έχει αναδείξει, με τον δικό του τρόπο, ο Δημήτρης Λιαντίνης: η Δίκη δεν είναι αφηρημένη ηθικολογία. Είναι ελληνική ιδρυτική αντίληψη. Κρατά τον κόσμο όρθιο, γιατί κρατά όρθια την κρίση.

Από αυτή την άποψη, η Δίκη εξασφάλιζε την ευθυκρισία. Και η ευθυκρισία είναι προϋπόθεση της δημοκρατίας. Διότι δεν αρκεί να αποφασίζει ο λαός. Πρέπει να μπορεί να κρίνει ως δήμος.

Εκεί αρχίζει και η αποσύνθεση.

Η αποσύνθεση της δημοκρατίας είναι, στον πυρήνα της, αποσύνθεση της Δίκης. Μένει η μορφή, αλλά χάνεται το εσωτερικό μέτρο. Μένει η ψήφος, αλλά θολώνει η κρίση. Μένει η δημόσια συζήτηση, αλλά γίνεται μηχανισμός εντυπώσεων. Μένει ο λαός, αλλά δεν στέκεται πλέον ως δήμος. Μετατρέπεται σε κοινό, σε αγορά φόβου, σε άθροισμα θυμών, σε τηλεοπτικό δέκτη, σε υλικό προπαγάνδας.

Η ίδια η Αθηναϊκή Δημοκρατία διαισθάνθηκε το πρόβλημα. Δεν έμεινε ποτέ απολύτως “καθαρή” δημοκρατία. Υιοθέτησε, στην πράξη, στοιχεία αριστοκρατίας. Έδωσε δημοκρατικά ισχύ στον Περικλή.

Αυτό ήταν μεγαλειώδες, αλλά και επικίνδυνο. Διότι η δημοκρατία δανείσθηκε από την αριστοκρατία τον άριστο άνδρα. Δανείσθηκε τον Περικλή.

Όσο υπήρχε Περικλής, η σύνθεση μπορούσε να λειτουργεί. Ο δήμος αποφάσιζε, αλλά η κρίση του φωτιζόταν από έναν εξαιρετικό πολιτικό νου. Όμως αυτό δεν ήταν σταθερή πολιτειακή λύση. Ήταν άστοχη αντισύνθεση. Όχι επειδή ο Περικλής ήταν άστοχος, αλλά επειδή η δημοκρατία κρέμασε υπερβολικά την ποιότητά της από ένα πρόσωπο.

Το πρόβλημα δεν λύνεται αν η δημοκρατία ψάχνει κάθε τόσο τον δικό της Περικλή. Διότι τότε η δημοκρατία, ενώ θέλει να είναι πολιτεία δήμου, εξαρτάται από την εμφάνιση του μεγάλου ανδρός. Και όταν ο μεγάλος άνδρας λείψει, η δημοκρατία μένει εκτεθειμένη στη δημαγωγία.

Η νέα αντισύνθεση πρέπει να αλλάξει το δάνειο.

Η δημοκρατία δεν πρέπει να δανεισθεί από την αριστοκρατία τους αρίστους ως πρόσωπα εξουσίας. Πρέπει να δανεισθεί τον αριστοκρατικό διάλογο.

Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο.

Αριστοδημοκρατία δεν σημαίνει να κυβερνήσουν οι άριστοι αντί του δήμου. Αυτό θα ήταν επιστροφή στην αριστοκρατία. Αριστοδημοκρατία σημαίνει ότι ο δήμος παραμένει τελικός κριτής, αλλά πριν κρίνει, ακούει λόγο αντάξιο της κρίσεως. Ακούει λόγο υπεύθυνο, καλλιεργημένο, τεκμηριωμένο, ελεύθερο, θαρραλέο, ευθύ.

Αυτό που στη Ρώμη έγινε, με άλλους όρους, καθεστώς στη Σύγκλητο, υπήρχε ήδη ως πολιτειακή απαίτηση στην ελληνική σκέψη. Η ρωμαϊκή Σύγκλητος δεν ήταν δημοκρατικό σώμα. Ήταν όμως θεσμοποίηση αριστοκρατικού διαλόγου. Εκεί η πολιτεία δεν ζητούσε απλώς γνώμες. Ζητούσε στάθμιση, πείρα, λόγο, κύρος, ευθύνη ενώπιον της ιστορίας της πόλης.

Λίγο νωρίτερα, και βαθύτερα, αυτό βρίσκεται ήδη στον Όμηρο.

Όχι ιθύντατος. Ιθύντατα είποι.

Η διαφορά είναι τεράστια.

Δεν αρκεί να αναζητούμε τον “ευθύτατο” άνθρωπο, τον άριστο που θα μας σώσει. Το ζητούμενο είναι να ακουσθούν τα ιθύντατα: τα λόγια που ισιώνουν την κρίση. Λόγια που δεν κολακεύουν τον δήμο, δεν τον τρομοκρατούν, δεν τον εξαγοράζουν, δεν τον ναρκώνουν, δεν τον παρασύρουν. Λόγια που τον βοηθούν να σταθεί ως δήμος.

Εδώ βρίσκεται η μετάβαση από την αποσύνθεση στην αντισύνθεση.

Η αποσύνθεση λέει: δημοκρατία χωρίς Δίκη, άρα χωρίς ευθυκρισία, άρα χωρίς δήμο.

Η άστοχη αντισύνθεση της Αθήνας είπε: δημοκρατία με άριστο άνδρα.

Η νέα αντισύνθεση πρέπει να πει: δημοκρατία με αριστοκρατικό διάλογο ενώπιον του δήμου.

Δηλαδή: ο δήμος αποφασίζει, αλλά δεν αποφασίζει μέσα σε θόρυβο, σύγχυση, φόβο, προπαγάνδα και συνθήματα. Αποφασίζει αφού έχει ακουσθεί σοβαρά η καλύτερη διαθέσιμη σκέψη. Όχι μία σκέψη υποχρεωτικά κρατική. Όχι μία σκέψη ιερατική. Όχι μία σκέψη αυθεντίας. Αλλά σκέψη που εκτίθεται δημόσια, αναμετριέται με άλλες σκέψεις, και αξιώνει να κριθεί από την ποιότητά της.

Αυτό δεν είναι λιγότερη δημοκρατία. Είναι περισσότερη δημοκρατία.

Διότι ο δήμος δεν τιμάται όταν τον αφήνουν έρμαιο στον θόρυβο. Τιμάται όταν του προσφέρουν τις προϋποθέσεις να κρίνει.

Αυτό έλειπε από πολλά σύγχρονα δημοκρατικά φαινόμενα. Δεν έλειπαν οι κάλπες. Δεν έλειπαν οι λέξεις. Έλειπε η Δίκη ως ευθυκρισία. Έλειπε η δημόσια διαδικασία που θα επέτρεπε στον πολίτη να μεταβληθεί από δέκτη εντυπώσεων σε κριτή νοήματος.

Γι’ αυτό η αριστοδημοκρατία δεν είναι πολυτέλεια θεωρίας. Είναι αναγκαία αντισύνθεση.

Παίρνει από τη δημοκρατία την τελική λαϊκή κρίση. Παίρνει από την αριστοκρατία όχι την εξουσία των αρίστων, αλλά την υποχρέωση του αρίστου λόγου. Παίρνει από τη Σολώνεια Δίκη την ιδρυτική απαίτηση ευθυκρισίας. Παίρνει από τη ρωμαϊκή Σύγκλητο την ιδέα ότι η πολιτεία χρειάζεται θεσμικό χώρο ώριμης στάθμισης. Παίρνει από τον Όμηρο το απλούστερο και βαθύτερο: να λέγονται τα ιθύντατα.

Η δημοκρατία δεν σώζεται με περισσότερη δημαγωγία υπέρ της δημοκρατίας. Δεν σώζεται με συνθήματα περί λαού. Δεν σώζεται με τον επόμενο Περικλή. Σώζεται όταν ξαναβρεί τη Δίκη της.

Και η Δίκη της σήμερα δεν μπορεί να είναι απλή επιστροφή στο παρελθόν. Πρέπει να γίνει νέα μορφή.

Δημοκρατία με δήμο.
Δήμος με ευθυκρισία.
Ευθυκρισία με αριστοκρατικό διάλογο.
Αριστοκρατικός διάλογος χωρίς αριστοκρατική εξουσία.
Λαϊκή απόφαση μετά την ακρόαση των ιθυντάτων.

Αυτό είναι το πέρασμα:

από την αποσύνθεση στην αντισύνθεση.

Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας

 

*Σημείωση ΦτΚ:

Αγαπητέ συνεργάτη μας, Κώστα Τζαναβάρα,

το συγκεκριμένο κείμενό σου με τίτλο «Δημοκρατία: και από την αποσύνθεση στην αντισύνθεση», μάς οδηγεί σε άλλο επίπεδο πολιτικής σκέψης.

Πώς θα διασώσουμε τη Δημοκρατία στη χώρα μας, αλλά και παγκοσμίως, μαθαίνοντας, εκπαιδεύοντας τους πολίτες να σκέφτονται και αποφασίζουν με ευθυκρισία μέσα από τον αριστοκρατικό διάλογο.

Φράσεις κλειδιά για μένα στο κείμενό σου: «Διότι ο δήμος δεν τιμάται όταν τον αφήνουν έρμαιο στον θόρυβο. Τιμάται όταν του προσφέρουν τις προϋποθέσεις να κρίνει.».

«Η δημοκρατία δεν πρέπει να δανεισθεί από την αριστοκρατία τους αρίστους ως πρόσωπα εξουσίας. Πρέπει να δανεισθεί τον αριστοκρατικό διάλογο.».

Κώστα, σ’ευχαριστούμε!

Εύη Κοκκίνου

Δικηγόρος παρ’Αρείω Πάγω

Διαμεσολαβήτρια