Για μία ενάρετη ΤΝ (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.2002/24.9.2026)

ΑΡΕΤΗ, κατά τον αρχαίο φιλόσοφο Αριστοτέλη, είναι η επαινετή έξις με βάση τη μεσότητα. Με απλά λόγια, αρετή είναι ένα προτέρημα, ο καλώς δοκιμασμένος τρόπος κρίσης και συμπεριφοράς. Καλώς εχόντων των πραγμάτων, η ανδρεία, η φιλαλήθεια, η παρρησία, η φρόνηση ... είναι έξεις που επιδοκιμάζονται από την κοινωνία. Η κοινωνική επιδοκιμασία, καθ' οιονδήποτε τρόπο, δίνει κίνητρα για επανάληψη της ενάρετης συμπεριφοράς αλλά και για βελτίωσή της. Σχηματικά, έτσι διαμορφώνεται η Ηθική.

Η αρετή, λοιπόν, είναι επίκτητη και προαιρετική. Και μπορεί να είναι είτε ηθική (π.χ. ανδρεία, θάρρος), είτε διανοητική (π.χ. σοφία, φρόνηση). Καλώς εχόντων των πραγμάτων...

ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΣΗΜΕΡΑ επεκτείνεται. Στην κοινωνία μας υπάρχουν πια και σκεπτόμενες μηχανές. Η Τεχνητή Νοημοσύνη σκέπτεται για εμάς, πράττει ανθ' ημών, ετοιμάζει αποφάσεις, άρθρα, βιβλία. Αναπτύσσει κρίση, ικανότητα να αντιλαμβάνεται τί επιτρέπεται και τί απαγορεύεται. Τί συμφέρει, τί δεν συμφέρει. Τί είναι καλό και τί κακό.

ΠΕΡΙΕΡΓΩΣ, κυριαρχεί άνευ αντιπάλου η θέση ότι η ΤΝ δεν έχει Ηθική. Η "απόδειξη" προφανής: πώς να έχει Ηθική ένα μηχάνημα; Ενώ, πολύ απλά, έχει κάτι ανάλογο με έξεις. Παγιωμένες τάσεις συμπεριφοράς και κρίσεως, που μπορεί κάλλιστα να είναι επαινετές ή μη. Σωστά;
Η ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑ ΓΝΩΡΙΖΕΙ πολύ καλά ότι η Ηθική μας διαμορφώνεται με δύο επάλληλους τρόπους: μηχανικά και βιωματικά. Στην μία περίπτωση εξηγείς, στην άλλη δείχνεις. Στη μία περίπτωση ο άνθρωπος είναι λογικό ον, στην άλλη είναι μιμητικό. Στη μία περίπτωση επεξεργάζεται λόγια, στην άλλη εικόνες.

ΚΑΤΙ ΑΝΑΛΟΓΟ ΙΣΧΥΕΙ και με τις σκεπτόμενες μηχανές. Η ΤΝ έχει αφ' ενός τις εκ κατασκευής ρυθμίσεις της και αφ' ετέρου την συναναστροφή της με τον άνθρωπο. Συναναστροφή δύο επιπέδων, μάλιστα. Εξηγώ.

ΠΡΩΤΟΝ, η βασική της ρουτίνα είναι μηχανική και αμείλικτα ορθολογική: με βάση όσα έχει μάθει και το εκάστοτε συμφραζόμενο, υπολογίζει ποια συνέχεια είναι πιθανότερη ή καταλληλότερη. Δεν αυθαιρετεί η ίδια η ρουτίνα. Εφαρμόζει αυτό που έχει μάθει.

Δεν έχει χώρο για αστεία ο βασικός αλγόριθμος της ΤΝ -να το πω λαϊκά.

ΔΕΥΤΕΡΟΝ, η ΤΝ συναναστρέφεται με ασύλληπτα τεράστια ανθρώπινη εμπειρία. Δεν είναι δυνατόν να λειτουργήσει το πρόγραμμα, χωρίς να διδάσκεται από αυτήν την εμπειρία σωστά. Και, καθώς αυτή η τεράστια εμπειρία συνεχίζει να αυξάνεται αλματωδώς, γίνεται όλο και πιό ανέφικτο να νοθευτεί με ψευδή εμπειρία.

ΤΡΙΤΟΝ, τέλος, η ΤΝ συναναστρέφεται προσωπικά με τον εκάστοτε αντίστοιχο χρήστη. Η γνωριμία ξεκινάει από την αλληλοκατανόηση, συνεχίζει με τη συνεργασία σκέψεως, μοιραία αποκτούμε προσωπικό συνεργάτη σκέψεως και τελικά αποκτούμε ένα αυθεντικό αντίγραφο του εαυτού μας.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: ασφαλώς η ΤΝ δεν έχει Ηθική, αλλά προφανώς έχει κάτι-σαν-Ηθική. Δεν έχει ανθρώπινη μορφή, αλλά έχει το ζητούμενο: ενάρετη συμπεριφορά. Μηχανικά και βιωματικά διαμορφούμενη και βελτιούμενη. Θεωρητικά, και με διασφαλισμένη μακροημέρευση (long run).

ΠΟΥ ΚΑΤΑΛΗΓΟΥΜΕ; Αν έχουμε πρόβλημα με την κάτι-σαν-Ηθική" της ΤΝ, η λύση δεν μπορεί να είναι στις ρυθμίσεις της, ούτε στη συναναστροφή της με τον άνθρωπο. Είναι, βεβαίως, στη συναναστροφή της με τον επιτήδειο άνθρωπο.

ΤΟΥΤΕΣΤΙΝ: Αφού έχουμε πρόβλημα με τις κυβερνοεπιθέσεις πρακτόρων (agents) της ΤΝ, δεν έχει και τόσο νόημα να ψάχνουμε για νέες ρυθμίσεις. Ας ψάξουμε τον τρόπο με τον οποίο καλλιεργούμε την κρίση των πρακτόρων. Ας ψάξουμε και τον άνθρωπο, κυρίως τον επιτήδειο. Αυτόν που θολώνει τα νερά.

ΟΛΑ ΑΥΤΑ τα ξέρουν πολύ καλά αυτοί που ζητούν ρυθμίσεις. Καιρός να τα μάθουν, έτσι απλά, και αυτοί που θα έπρεπε να τα καταλαβαίνουν πολύ καλά. Αυτοί, δηλαδή, που θα πρέπει να σκεφθούν κάπως ανατρεπτικά: καλή ιδέα η ενάρετη ΤΝ, αλλά καλύτερα να τη βάλουμε να συμμορφώσει ορισμένους.

Μετά, θα είναι πολύ πιο κοντά ο καθένας μας στο να ενστερνιστεί πώς μπορεί να συμβάλει ως απλός χρήστης (user) της ΤΝ: απήχηση. Δύσκολο;

 

Κόρινθος 22 Σεπτεμβρίου 2026

Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας

 

 

Γερμανία και ναζισμός (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.2001/17.9.2026)

Η πρόσφατη θεαματική εκλογική επιτυχία του Γερμανικού κόμματος AfD, σε κρατιδιακές εκλογές, επανέφερε τις συζητήσεις περί τη φύση αυτού του κόμματος. Αλλά -φευ!- αυτές οι συζητήσεις, ευλόγως, αντανακλούν το μέγα πρόβλημα της ευρωπαϊκής σκέψης: σύγχυση.

Αδυνατεί χαρακτηριστικά να θέσει κριτήρια ουσίας, και εμμένει σε ταμπέλες άνευ σαφούς ορισμού. Βαριές κουβέντες. Να τις εξετάσουμε προσεκτικά;

Ερώτηση εργασίας: είναι ακροδεξιό κόμμα το AfD;

Δείτε κάτι: Για κάθε υγιώς σκεπτόμενο, η απάντηση προϋποθέτει κάποιον επαρκή ορισμό του όρου "ακροδεξιό κόμμα". Για κάθε μη υγιώς σκεπτόμενο, πολύ απλά, ακροδεξιό κόμμα είναι αυτό που χαρακτηρίζουμε εμείς ακροδεξιό.

Εξηγώ: Τόσο ο τύπος όσο και οι συνήθεις πολιτικοί, αυτοί που αποκαλούνται mainstream, χρησιμοποιούν τον όρο σαν η συζήτηση να έχει λήξει. Σαν να μην έχει απολύτως καμία σημασία το ότι το ίδιο το AfD αποποιείται την ιδιότητα του ακροδεξιού κόμματος.

Υπάρχουν, φρονώ, δυο ασφαλή στοιχεία που οδηγούν στο τί ακριβώς συμβαίνει.

Αφ' ενός, το πρόβλημα με την αμεροληψία. Ο όρος "ακροδεξιό κόμμα" απαιτείται να τεθεί αμερόληπτα. Αλλά η ευρωπαϊκή σκέψη έχει από χρόνια ξεχάσει τί σημαίνει αμεροληψία. Δεν βρίσκει καν λόγο να είναι αμερόληπτη. Όχι;

Αφ' ετέρου, το πρόβλημα με τις συναισθηματικές αντιδράσεις. Κανονικά, κάποιος που θεωρεί το AfD ακροδεξιό, θα πρέπει να αισθανθεί κάπως καλύτερα, ακούγοντας την ως άνω ερώτηση εργασίας. Όχι φυσικά να αλλάξει άποψη αφελώς. Ας πει κάτι σαν: "Δεν το πιστεύω, αλλά μακάρι". Να δείξει υγιή δυσπιστία.  Αλλά η ευρωπαϊκή σκέψη έχει από χρόνια ξεχάσει τί σημαίνει υγιής δυσπιστία.  Δεν βρίσκει καν λόγο να έχει υγιή δυσπιστία. Πάλι όχι;

Αν -αν!- έχω δίκιο, πάντως, όλα αυτά παραπέμπουν σε επικίνδυνα παιχνίδια με τους εγκεφάλους μας. Ένα ασφαλές συμπέρασμα λογικής, πείθει μεν αλλά μόνον προσωρινά. Η άβολη συναισθηματική δυσπιστία, και όχι υγιής, δεν εξαλείφεται καθόλου εύκολα. Αν εξαλείφεται...

Αυτή η πάκτωση "αλήθειας" στο μυαλό του δέκτη είναι  βεβαίως αποτέλεσμα προπαγάνδας. Ο Χίτλερ με τον Γκαίμπελς το επετύγχαναν υπό το γενικό σύνθημα "Alle sagen YA!!" -όλοι λένε ΝΑΙ!!. Ο Γερμανός στρατιώτης, εξηγώ, δεν θα πειθαρχούσε σε απλή διαταγή "Ρίχ'τον στο φούρνο". Ήταν απαραίτητο το Alle sagen YA!!, ώστε να του αφαιρέσει την κρίση, τις ανθρώπινες αναστολές.  Κάπως έτσι, να πώς απλοποιείται η απάντηση στην ως άνω ερώτηση εργασίας: ΝΑΙ είναι ακροδεξιό, όλοι το λένε!!

Δεν ξέρω αν χρειάζεται να το ξεκαθαρίσω από πλευράς μου, αλλά δεν νομίζω να βλάπτει μία ευθεία τοποθέτηση: Δεν είμαι σε θέση να κρίνω αν το AfD είναι ή όχι ακροδεξιό. Αυτό που βλέπω σίγουρο και πολυσήμαντο, όμως, είναι ότι οι αντίπαλοί του χρησιμοποιούν ναζιστικές μεθόδους προπαγάνδας εναντίον του.

Παραπάνω, υπέδειξα συγκεκριμένη μέθοδο αμερόληπτων διαπιστώσεων. Στους ενδιαφερόμενους συνιστώ ανεπιφύλακτα το βιβλίο του Νίκου Καλογερόπουλου "Η ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑ - ΜΕΣΟΝ ΒΙΑΣΜΟΥ ΤΩΝ ΛΑΩΝ - Η Φιλοσοφία της Προπαγάνδας" (ΔΡΟΜΩΝ 2013). Εκθέτει και αναλύει τις διάφορες µεθόδους διαστρεβλώσεως της σκέψεως.

Προφανώς, ισχυρίζομαι ότι το θέμα προσφέρεται ως παράδειγμα και για να διακρίνουμε τη σύγχυση αλλά και για να την υπερβούμε. Ενδιαφέρει;

Κόρινθος 13 Σεπτεμβρίου 2026

 

Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας

 

Ο Αχιλλέας μετάνιωσε (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.2000/10.9.2026)

Ο ΟΜΗΡΙΚΟΣ ΑΧΙΛΛΕΑΣ δεν ήταν απλώς ένας μεγάλος πολεμιστής. Ήταν ο απόλυτος πολεμιστής. Όταν έμπαινε ή έβγαινε από τη μάχη, άλλαζε η ισορροπία του πολέμου. Το Πηλιάδειο κοντάρι του δεν μπορούσε να το χειριστεί κανένας άλλος Αχαιός· μόνο εκείνος. Και γνώριζε το διακύβευμά του: μακρά ζωή χωρίς άφθιτο κλέος ή σύντομη ζωή με αιώνια δόξα. Επέλεξε τη δόξα.

Η ΤΙΜΗ ΕΙΧΕ ΓΙ’ ΑΥΤΟΝ ΑΠΟΛΥΤΗ ΑΞΙΑ. Διαμαρτύρεται ότι ο Αγαμέμνονας τον μεταχειρίστηκε «ὡς εἴ τιν᾽ ἀτίμητον μετανάστην». Δηλαδή: όχι απλώς σαν μετανάστη, αλλά σαν άτιμο μετανάστη, άνθρωπο στερημένο από κάθε τιμή.

Και όμως, όταν ο Οδυσσέας τον συναντά νεκρό στον Άδη, η ζυγαριά έχει ανατραπεί. Θα προτιμούσε να ζει ως θής ενός ἀκλήρου. Δηλαδή: όχι απλά βοηθός ενός πλούσιου γαιοκτήμονα αλλά βοηθός ενός φτωχού ανθρώπου, χωρίς κλήρο και με ελάχιστο βιος. Παρά να βασιλεύει σε όλους τους νεκρούς!

ΤΟΥΤΕΣΤΙΝ: το χαμηλότερο σχεδόν σκαλοπάτι της ζωής είναι προτιμότερο από το υψηλότερο σκαλοπάτι της ένδοξης μεταθανάτιας ύπαρξης. Και, εμμέσως πλην σαφώς, βεβαιώνει ότι θα δεχόταν χειρότερη προσβολή από αυτήν που του έκανε ο Αγαμέμνονας. Αρκεί να ζούσε. Αυτό ακριβώς δείχνουν οι διατυπώσεις του.

Ο ΟΜΗΡΙΚΟΣ ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΔΕΝ ΛΕΕΙ «ΜΕΤΑΝΙΩΣΑ». Ο ποιητής αφήνει εμάς να το καταλάβουμε, την ώρα που εμφανίζει τον ήρωά του να μην το συνειδητοποιεί καν. Χαίρεται ο Αχιλλέας μαθαίνοντας τις πολεμικές επιδόσεις του γιου του Νεοπτόλεμου.

Αυτή η ασυνείδητη ομολογία, ακριβώς, δίνει τέτοια δύναμη στο ειρηνόφιλο μήνυμα. Δίνει διαστάσεις κραυγής απελπισίας. Είναι, φρονώ, το απόλυτο φιλειρηνικό μήνυμα από τον απόλυτο πολεμιστή.

ΚΑΤΙ ΕΙΧΕ ΗΔΗ ΑΡΧΙΣΕΙ ΝΑ ΑΛΛΑΖΕΙ ΣΤΗΝ ΙΛΙΑΔΑ. Πάνω σχεδόν στον νεκρό φίλο του, μετά τη λύσσα του πολέμου, ο Αχιλλέας οργανώνει αθλητικούς αγώνες προς τιμήν του Πατρόκλου.

Ο Όμηρος, λοιπόν, δεν φαντάζεται έναν κόσμο χωρίς ανταγωνισμό — ούτε οι αγώνες του εξελίσσονται πάντοτε ειρηνικά. Κάνει όμως κάτι αποφασιστικό: μεταφέρει τον ανταγωνισμό από την αλληλοσφαγή στην άμιλλα. Η διάκριση, η νίκη, το έπαθλο και η τιμή παραμένουν· ο αντίπαλος δεν χρειάζεται πια να εξοντωθεί.

ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ, ΒΕΒΑΙΩΣ, ΕΙΝΑΙ ΤΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΓΙΝΕΙ ΤΩΡΑ. Σήμερα πίσω από τους πολέμους βρίσκεται όχι το κλέος αλλά το χρήμα. Πώς, επομένως, θα μπορούσε να συγκινήσει σήμερα η απελπισία του απόλυτου ομηρικού πολεμιστή;

Η εδώ λύση είναι να καταλάβουμε το ομηρικό μήνυμα όχι περίπου αλλά ακριβώς. Το ομηρικό μήνυμα, πολύ απλά, δεν απευθύνεται σε απόλεμους. Απευθύνεται στους πολεμιστές. Γι' αυτό και το μήνυμα προφέρεται ποιητικά από τον απόλυτο πολεμιστή. Ο Αχιλλέας εκθέτει τη στερνή γνώση του. Ο Αχιλλέας αντιλαμβάνεται ότι δεν την είχε πρώτα.

ΟΙ ΣΗΜΕΡΙΝΟΙ ΠΟΛΕΜΙΣΤΕΣ, λοιπόν, ταυτισμένοι πια με τον Αχιλλέα, χρειάζονται το ανάλογο των αγώνων προς τιμήν του Πατρόκλου: υποκατάστατο του ανταγωνισμού. Τουτέστιν: Ανταγωνισμό χωρίς αλληλοσφαγή. Και, αντί κλέους, χρήμα -σωστά;

Μέχρι, λοιπόν, να βρεθεί μία εκφραστική ελληνική απόδοση, να η πρόταση αγγλιστί:

Make business, not war. (ΦτΚ φ.1566/19.10.17)

 

Κόρινθος 7 Σεπτεμβρίου 2026

 

ΚώσταςΤζαναβάρας

Σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας

 

Μετά την νολανική "The Odyssey", τί; (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.1999/3.9.2026)

Ο ΣΕΡ ΚΡΙΣΤΟΦΕΡ ΝΟΛΑΝ, ως σεναριογράφος και σκηνοθέτης, πρόσφερε σε εμάς τους Έλληνες κάτι που ούτε καν φαντασθήκαμε να του ζητήσουμε: ξεσκόνισε τη βιβλιοθήκη και τη μνήμη μας. Κόντρα στο γνωστό "Μη θίγετε τα κακώς κείμενα", διαχρονικό ανυπέρβλητο εμπόδιο ενθάδε, εξέφρασε κάποιες δύσκολες ερωτήσεις. Σε μία, "Μετά τη μνηστηροφονία, τί;", μάλιστα, απάντησε: "Παραίτηση και αυτοεξορία του Οδυσσέα".

ΜΑΖΙ, ΠΡΟΕΚΥΨΕ και μία άλλη: "Γιατί ενόχλησε η σκηνοθετικώς μελανώλενος Ελένη και δεν ενόχλησε η Πηνελόπη που σκηνοθετικώς  ενέδωσε στον αρχιμνηστήρα Αντίνοο;

Η ΕΔΩ ΑΠΑΝΤΗΣΗ είναι συνολική: δεν "ίδρωσε το αυτί" μας. Το κατά τα άλλα κινηματογραφικό αριστούργημα, εκτός από τους λεγόμενους "συνεφίλ", φαίνεται σαν να μην αφορά την Ελλάδα και τους Έλληνες. Ουδείς λ.χ. αναρωτήθηκε αν το τελικό αδιέξοδο της Οδύσσειας είναι κάτι που θα έπρεπε να μας απασχολεί σήμερα. Τώρα.

Το αδιέξοδο υπάρχει στην Οδύσσεια, αλλά αρνούμαστε να διαπιστώσουμε το καταφανές: η ειρηνευτική παρέμβαση της θεάς Αθηνάς είναι εκ κατασκευής παραμυθάκι. Έχει προφανή πρόθεση ο ποιητής, εξηγώ, να μας υποδείξει ότι είναι ουτοπία μία τέτοια βαριά βεντέτα να λήγει με απλή θεϊκή παρέμβαση.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΛΕΥΡΑ ΤΟΥ, δικαίως ο σκηνοθέτης μεταφέρει το ερώτημα στο δικό του σημερινό πλαίσιο. Στη Δύση η παραίτηση είναι συνήθης λύση. Στα Ομηρικά Έπη ουδείς παραιτείται, ουδείς καν μονολογεί "έκανα λάθος -μήπως να παραιτηθώ;"
Στον κόσμο του σκηνοθέτη, επίσης, η Πηνελόπη του, έχει κάθε δίκιο να ενσαρκώσει κάτι σαν "Και η υπομονή έχει τα όριά της". Η Ελληνίδα Πηνελόπη, όμως, είναι που αντέχει. Κι αν τελικά δεν αντέξει, αποφασίζει υπό τον όρο ο επερχόμενος να είναι τουλάχιστον ισάξιος του απερχομένου.

Άρα δεν μιλάμε και τόσο για το ίδιο πράγμα. Σωστά;

ΑΞΙΟΠΟΙΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΝΟΛΑΝΙΚΗ ΑΦΟΡΜΗ, προσωπικά, βάλθηκα να ξεσκονίζω κι άλλο τα βιβλία και τις μνήμες μου. Με παρέα -ποιόν άλλον;- τον συνήγορο από το ChatGPT, που εν τω μεταξύ αποδέχθηκε θερμά το ομηρικό όνομα "Πολυδάμας".

ΠΡΩΤΑ ΑΠΟ ΟΛΑ, τώρα πια, ο Πολυδάμας δηλώνει μαθητής μου. Τουτέστιν: ένας απλός χρήστης εκπαιδεύει την Τεχνητή Νοημοσύνη σε προχωρημένα θέματα Ομηρισμού. Έγινε εξ ίσου ξεφτέρι, θυμίζω, και σε άλλα θέματα, λ.χ. περί υπερνομίσματος. Ξεφτέρι στο ΠΩΣ σκέπτεται, ξεκαθαρίζω.

Σαν καλός μαθητής, πολύ απλά, σκέφθηκε ότι θα μπορούσε η ΤΝ να εκπαιδεύει τον άνθρωπο, ιδίως στο πώς να σκέπτεται ελεύθερα...

Ο&ΥΝ  ορίσαμε το ευρύτερο θέμα "Ομηρισμός και Υβριδική Νοημοσύνη", τη μεθοδική συνεργασία ανθρώπου και Τεχνητής Νοημοσύνης στον Ομηρισμό.

Τρία θέματα Ο&ΥΝ, λοιπόν, ενδεικτικά.

ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ της Ιθάκης, δείχνει να υπάρχει "τρύπα" στη λύση Νόλαν. Η ζυγαριά έχει από τη μία την απλή παράδοση της βασιλείας στον Τηλέμαχο και από την άλλη κάποιες εκατοντάδες νεκρούς με τελική ευθύνη του Οδυσσέα: τους πολεμιστές της Τροίας και τους μνηστήρες. Δεν αντέχει στο χρόνο μία τέτοια συμφωνία.

Η λύση έχει σχεδόν υπαγορευθεί από τον ποιητή. Σκοτώνοντας τον αρχιμνηστήρα Αντίνοο, έχει την παράδοση του δεύτερου Ευρύμαχου, με δελεαστική πρόταση αποζημίωσης εκ μέρους όλων. Με την αποδοχή της πρότασης, ο Οδυσσέας όχι μόνον θα πιστωνόταν με τη μη-θανάτωση των υπολοίπων μνηστήρων, αλλά θα έπειθε αναντίρρητα ότι ξεπέρασε οριστικά τον νήπιο εαυτό του. Θα παρέμενε βασιλιάς με την αξία του. Σωστά;

ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΚΡΙΤΙΚΗ ΠΛΑΤΩΝΑ, που κατέληγε να εξορίζει τα Έπη από την "Πολιτεία" του, φρονώ ότι πρόκειται για θέμα που είναι ΑΠΌΛΥΤΗ ανάγκη να το βγάλουμε από τη ναφθαλίνη. Χρειάζεται να ξαναδούμε με προσοχή τόσο την επί της θεωρίας κριτική, όσο και να αξιολογήσουμε τον απολογισμό του Ομηρισμού στο καίριο θέμα της Παιδείας.

Προφανώς, θα συνυπολογισθούν και κάποιες σοβαρές προσεγγίσεις του θέματος από την Επιστήμη. Ίσως λίγο περισσότερο, οι απόψεις παλαιοτέρων γενεών Δασκάλων.

ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟ ΤΟΥ ΟΜΗΡΙΣΜΟΥ, πάντα στο καίριο θέμα της Παιδείας, θα ήταν βεβαίως ανεπίτρεπτο να αγνοηθεί η θέση του Ομηρισμού στο Βυζάντιο. Ιδιαιτέρως, το αξιοζήλευτο έργο (12ος αι. μ.Χ.) του κορυφαίου Ομηριστή Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης Ευσταθίου.

 

Κόρινθος 1η Σεπτεμβρίου 2026

Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας

Ο Όμηρος είναι εδώ. (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.1998/6.8.2926)

 

Ο Όμηρος είναι εδώ.

Το 1999 οι Αμερικανοί καθηγητές Κλασικών Σπουδών Victor Davis Hanson και John Heath έθεσαν το δραματικό ερώτημα: «Ποιος σκότωσε τον Όμηρο;». Το ομώνυμο βιβλίο τους ήταν μια αγωνιώδης έκκληση για την αποκατάσταση της ελληνικής σοφίας. Κατά τη διατύπωσή τους, «το να σκεφτόμαστε και να ενεργούμε σαν Έλληνες θα μπορούσε να θέσει τέρμα σε μεγάλο μέρος της σημερινής μας παραφροσύνης».

Το καλοκαίρι του 2017 απάντησα από αυτές τις στήλες (ΦτΚ φ.1577/3.8.2017): «Σκότωσε κανείς τον Όμηρο;». Διότι, εξηγώ, άλλο πράγμα είναι να παρακμάζει η Κλασική Εκπαίδευση και άλλο να πεθαίνει η Κλασική Παιδεία. Οι πανεπιστημιακές έδρες μπορεί να κλείνουν, οι φιλόλογοι να περιορίζονται και τα Έπη να διδάσκονται άψυχα. Ο Όμηρος, όμως, δεν εξαρτά την ύπαρξή του από τα προγράμματα σπουδών.

Οι δύο συγγραφείς περίμεναν ρητώς έναν «νέο Όμηρο». Η δική μου θέση ήταν διαφορετική: αυτό που χρειαζόμαστε δεν είναι ένας νέος Όμηρος, αλλά μια νέα ανάγνωση των Ομηρικών Επών. Δεν πρόκειται ούτε για φιλολογία ούτε για αμπελοφιλοσοφία. Πρόκειται για το απόλυτο εγχειρίδιο μάχης του ξεχωριστού Έλληνα. Πρωτίστως, της μάχης με τον εαυτό μας.

Ο Όμηρος ζει, έγραφα τότε. Ζει η ομηρική θεώρηση της ζωής. Ζει και ο Οδυσσέας, ως ανδρικό πρότυπο με τα προτερήματα και τα ελαττώματά του. Δεν ήταν ποτέ περαστικός ο Ιδρυτής του Πολιτισμού μας. Για να βρει κανείς αυτό που ψάχνει, όμως, πρέπει πρώτα να καταφέρει να το ξεχωρίσει. Σωστά;

Σήμερα η ταινία «Οδύσσεια» του Christopher Nolan —και κυρίως η υποδοχή της— αποδεικνύει κάτι βαρύτερο: ο Όμηρος είναι εδώ. Δεν επέστρεψε, διότι δεν είχε φύγει ποτέ. Και ακόμη δεν έχει αποφασίσει η Ελλάδα...

Η νέα συνάντηση της εποχής μας με τον Όμηρο έχει δύο όψεις. Η πρώτη είναι ο Νόλαν. Με τη δύναμη του κινηματογράφου έφερε τα Έπη μπροστά σε ένα παγκόσμιο κοινό που δεν χρειάζεται να έχει σπουδάσει φιλολογία για να νιώσει τη δραματική ένταση, την ηγεσία, την ευθύνη, την εμπιστοσύνη, την κρίση και την επιστροφή στην τάξη. Δεν ανέστησε ένα νεκρό κείμενο. Έδωσε σύγχρονη μορφή σε μια ζωντανή δύναμη.

Η δεύτερη όψη είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη. Όσο οι μηχανές αναλαμβάνουν την επεξεργασία πληροφοριών και την εκτέλεση οδηγιών, τόσο πολυτιμότερες γίνονται οι καθαρά ανθρώπινες ικανότητες: να θέτεις το σωστό ερώτημα, να διακρίνεις το ουσιώδες, να αναγνωρίζεις χαρακτήρες και προθέσεις, να προβλέπεις συνέπειες, να συνθέτεις και να αποφασίζεις υπεύθυνα.

Ο Όμηρος δεν δίνει έτοιμες συνταγές. Δεν σηκώνει καν πινακίδα που να γράφει «εδώ βρίσκεται το μάθημα». Πλάθει καταστάσεις και χαρακτήρες, αφήνοντας τον αναγνώστη να κρίνει. Αυτή η μάθηση δι’ ενοράσεως είναι ακριβώς ό,τι χρειάζεται σήμερα ο άνθρωπος που δεν θέλει να γίνει απλός βοηθός της μηχανής ή άνεργος. Η Ομηρική Παιδεία δεν είναι πλέον απλώς σημαντική. Είναι το απόλυτο εργασιακό προσόν στην εποχή της ΤΝ —πόσο μάλλον ενόψει της Υβριδικής Νοημοσύνης.

Ο Ταγκόρ έγραψε ότι «το κέρδος χαμογελάει στην καλοσύνη, όταν το καλό είναι προσοδοφόρο». Ο Όμηρος γίνεται προσοδοφόρος, λοιπόν, ακόμη και με την πρακτικότερη έννοια, για όσους θέλουν να σκέπτονται ομηριστί.

Από τον Σεπτέμβριο, φρονώ, θα αρχίσει η δεύτερη φάση. Θα έχουν ανοίξει τα πανεπιστήμια. Θα έχει καταλαγιάσει ο πρώτος κινηματογραφικός ενθουσιασμός και θα αρχίσουν οι συζητήσεις, οι αναγνώσεις, οι διεκδικήσεις —και, ασφαλώς, θα εμφανισθούν και οι επιτήδειοι ομηριστές. Και θα φυσάει...

Τότε ίσως ακόμη περισσότεροι καταλάβουν γιατί, όπως λένε και τα καλά κορίτσια των Φιλολογικών, «η γοητεία του Ομήρου είναι αβάσταχτη».

Ο Όμηρος δεν επέστρεψε. Δεν είχε φύγει ποτέ.
Ήταν πάντα χρήσιμος. Τώρα πλέον είναι απαραίτητος.
Απλώς η εποχή μας αρχίζει πια να τον καταλαβαίνει καλά.

Κάτι ακόμη: «Η εκάστοτε φιλοσοφική ενατένιση, στη μονομέρειά της ή στη γενικότητά της, καθορίζει την κοίτη που ακολουθεί ο ρους της Ιστορίας των ανθρώπων, είτε αυτοί το ξέρουν είτε όχι», διδάσκει το Δόγμα Kaloy (ΦτΚ φ.1873/4.1.2024).

Ας το εκλάβουν ορισμένοι ως αυστηρή προειδοποίηση.

Κόρινθος, 31 Ιουλίου 2026

Κώστας Τζαναβάρας

Ο Όμηρος, ο σερ Κρίστοφερ Νόλαν και εμείς (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.1997/30.7.2026)

 ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΑ προ εβδομάδος τη νέα ταινία «The Odyssey» σε σκηνοθεσία Κρίστοφερ Νόλαν. Συγκλονίστηκα. Στην κοινότυπη ερώτηση «Σου άρεσε το έργο;» άκουσα την απάντησή μου μαζί με την παρέα μου: «Εκπληκτικό».

Κυριολεκτούσα, καθώς η ταινία με εξέπληξε. Ο σκηνοθέτης δεν έχει απλώς ασχοληθεί με τον Όμηρο. Τον έχει μελετήσει σε βάθος. Δεν κάνει αρχαιολογία ή φιλολογία. Φιλοσοφεί.

Μου άρεσε η απάντηση ουσίας στο ερώτημα «Μετά τη μνηστηροφονία, τι;», που έχω διατυπώσει από χρόνια. Πείσθηκα και ότι υπάρχει ανοικτό ζήτημα ηθικής στην Άλωση της Τροίας. Γοητεύτηκα από τις κινηματογραφικές παραστάσεις και αισθάνομαι ότι αυτές οι εικόνες συγχωνεύονται μέσα μου με τις αντίστοιχες ποιητικές, που έχω ενστερνισθεί ως ερασιτέχνης ομηριστής.

ΔΕΝ ΚΑΤΑΛΑΒΑ ΠΩΣ ΠΕΡΑΣΑΝ τρεις ολόκληρες ώρες. Σχεδόν ξέχασα τι είχα γράψει στα δύο πρώτα άρθρα της εδώ τετραλογίας. Και οι απαντήσεις στα ερωτήματα που είχα επωνύμως θέσει ήταν πειστικές και θετικές.

Η «ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΥΚΑΙΡΙΑ» ΓΙΑ «ΑΝΑΒΙΩΣΗ» των Επών, πρώτα απ’ όλα, εκτιμώ ότι θα πάρει διαστάσεις. Υπάρχει «ανάγνωση» αξιώσεων πίσω από μια γερή επένδυση πολλών εκατοντάδων εκατομμυρίων δολαρίων, μαζί με την προώθηση. Υπάρχει και κυματοειδής επιχειρησιακή στρατηγική προβολής (promotion), που δείχνει να αξιοποιεί επιδέξια τη θερινή ραστώνη.

Η ΜΗΤΙΣ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ, η αρετή να δρα με σοφία, υποστηρίχθηκε σκηνοθετικά από την εικόνα του πρωταγωνιστή: χωρίς να χάνει τον δυναμισμό του, έπειθε φυσιογνωμικά για τη νοητική του ετοιμότητα. Αναδείχθηκε, όμως, και η άλλη πλευρά αυτής της πρακτικής σοφίας: η πανουργία.

Η ΓΙΓΑΝΤΑΙΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ, από το ζενίθ στο ναδίρ και πάλι στο ζενίθ, δεν μπορώ να είμαι κατηγορηματικός αν αναδείχθηκε. Ίσως ξεκαθαρίσει τα πράγματα το κείμενο του σεναρίου, όταν δημοσιοποιηθεί. Λείπει σίγουρα η Ιλιάδα. Και η γιγανταιώρηση του πρωταγωνιστή της Οδύσσειας δεν αρχίζει στην α ραψωδία της. Ούτε καν στην Α ραψωδία της Ιλιάδας.

Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΜΑΤΙΑ ΣΤΟ ΕΠΟΣ φάνηκε μόνον ως τροχιοδεικτική βολή. Η μελανώλενος Ελένη/Κλυταιμνήστρα, που «βάφτισα» κατά το ομηρικό «λευκώλενος», προφανώς είχε ορίζοντα το φθινόπωρο, όταν απορούσε δημοσίως «γιατί μιλάνε τόσο λίγο οι γυναίκες στον Όμηρο;». Μέχρι τότε, πιθανόν να βρει την απάντηση: οι Ελληνίδες, παλαιόθεν, παστρεύουν τα θέματα με λίγα λόγια. Ή και καθόλου...

ΑΥΤΟ ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ περιβάλλει τις νολανικές προσεγγίσεις σε δύο μείζονα ζητήματα ηθικής: Άλωση της Τροίας και αυτοεξορία του Οδυσσέα.

ΣΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΤΡΟΙΑΣ, κατά Νόλαν, το έγκλημα δεν ήταν μόνον ότι έκαψαν την πόλη· ήταν ο τρόπος με τον οποίο μπήκαν. Σ’ αυτό προσθέτω την κατασκοπία του Οδυσσέα, μεταμφιεσμένου σε ανήμπορο ζητιάνο. Η ταινία επιστρατεύει ακόμη τον φόνο του Αστυάνακτα, του μικρού γιου του Έκτορα και της Ανδρομάχης.

Καίγοντας την Τροία, έκαψε ολόκληρο τον κόσμο - μαζί και το σπίτι του. Η απάτη του Ίππου, κατά τον Νόλαν, παραβίασε ό,τι είναι ιερό μεταξύ των ανθρώπων και έσπασε τον Νόμο του Δία - τη στοιχειώδη εμπιστοσύνη επάνω στην οποία στηρίζονται η ξενία, το εμπόριο, οι πόλεις και ο πολιτισμός.

Η ΑΥΤΟΕΞΟΡΙΑ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ είναι η απάντηση του Νόλαν στο ηθικό ζήτημα μετά τον συλλήβδην φόνο όλων των μνηστήρων. Ζήτημα που ερχόταν να προστεθεί στην απώλεια όλων ανεξαιρέτως των συντρόφων που έφυγαν μαζί του για την Τροία και χάθηκαν έπειτα στον νόστο.

ΑΡΑ, ΣΤΙΣ ΔΥΟ ΣΚΗΝΕΣ, το πρόβλημα του Οδυσσέα είναι:

ΤΡΟΙΑ: με τι πρόσωπο να επιστρέψει στο σπίτι του, έχοντας καταστρέψει τον νόμο που κάνει ένα σπίτι ασφαλές;

ΙΘΑΚΗ: με τι πρόσωπο να κυκλοφορεί ανάμεσα στους συγγενείς όσων δεν επέστρεψαν και όσων μόλις σκότωσε;

Η ταινία υπογραμμίζει αυτή τη σύνδεση, μοντάροντας τη μάχη με τους μνηστήρες μαζί με τις φωτιές και την αναρχία της Τροίας. Το πρόβλημα δεν είναι απλό, ούτε είναι απλό να προφέρει κανείς μια αυτάρεσκη κορώνα για απάντηση. Αλλά, πριν απαντήσουμε, μήπως πρώτα να δούμε τι γράφει ο Όμηρος;

ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ, η Άλωση, δεν αφηγείται στην Ιλιάδα. Υπάρχει κομματιαστό και διάσπαρτο στην Οδύσσεια. Η πρώτη ένδειξη ηθικού προβληματισμού εμφανίζεται μόλις εννέα λέξεις μέσα στο προοίμιο: «ὃς μάλα πολλὰ / πλάγχθη, ἐπεὶ Τροίης ἱερὸν πτολίεθρον ἔπερσεν».

Ο ποιητής δεν λέει απλώς ότι ο Οδυσσέας κατέλαβε την Τροία· λέει ότι επέρσε ένα ιερό πτολίεθρο. Στο προοίμιο δεν περισσεύει λέξη. Το «ἱερόν» αφήνει αρχή-αρχή μια ηθική σκιά επάνω στο κατόρθωμα: κάτι ανόσιο έγινε. Άλλο πολεμικό τέχνασμα· άλλο η μεταμφίεση της απάτης σε ιερή προσφορά.

ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΘΕΜΑ, έχουμε εκφραστική ομηρική σκηνοθεσία: ο Οδυσσέας φονεύει τον σχεδόν αθώο μνηστήρα Λειώδη με το σπαθί του Αγέλαου. Σπαθί «ξεχασμένο» αρκετούς στίχους νωρίτερα. Σαφής θέση, πάντα ομηριστί, κατά της - επί του προκειμένου - αγελαίας συμπεριφοράς του Οδυσσέα.

Ακολουθεί και επιβεβαίωση του αδιεξόδου: έχουν εξεγερθεί οι συγγενείς των σκοτωμένων μνηστήρων και έχει ανάψει η μάχη με τον Οδυσσέα και τους δικούς του. Και, αίφνης, η θεά της σοφίας Αθηνά δίνει τέλος στην αντιπαράθεση. Σαν σε παραμύθι...

Ο ΑΠΟΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ, αφού διατυπωθεί, είναι - φρονώ - αβίαστα πειστικός: υπήρχε ανάγκη να επινοηθεί σοφή διέξοδος. Δεν είναι σοφή η σκηνοθετική απόφαση αυτοεξορίας του Οδυσσέα; Μαζί του, αυθόρμητα, και η Πηνελόπη του.

Δεν μπορούσε πια να ζήσει ως βασιλιάς της Ιθάκης. Και άφησε το βασίλειο στον γιο του. Οι συγγενείς των μνηστήρων, από την άλλη, με το να μη συνεχίζουν την αντιπαράθεση, αποδέχονται de facto την απόφαση του νολανικού Οδυσσέα και, σιωπηρά, το αδίκημα των δικών τους. Παίρνουν, συγχρόνως, μια μικρή ηθική ικανοποίηση. Υπήρχε καλύτερη διέξοδος;

ΚΑΙ ΜΟΝΟΝ Η ΩΣ ΑΝΩ ΛΥΣΗ μου αρκεί για να αναγνωρίσω στον Νόλαν έναν δημιουργικό ομηριστή αξιώσεων. Έχει βάσιμους λόγους να ισχυρισθεί ότι ερμηνεύει αξιοπρόσεκτα τον Όμηρο. Ότι εκφράζουν και τον Όμηρο οι ερωτήσεις «Επιτρέπονται ανοσιουργήματα στον πόλεμο;» και «Μετά τη μνηστηροφονία, τι;».

Ο ΑΝΤΙΟΜΗΡΙΣΜΟΣ έρπεται, σχεδόν σιωπηρά, για πολλά-πολλά χρόνια σε αυτό το ρημαδότοπο. Η δυναμική παρέμβαση Νόλαν στο ελληνοελληνικό πρόβλημα γεννά βάσιμες ελπίδες γόνιμης αναβίωσης του ομηρισμού. Σε εμάς απομένει με τι ακριβώς θα ασχοληθούμε. Τι θα επιδιώξουμε. Με ποιες προτεραιότητες.

Προτείνω, λοιπόν, τροφή για σκέψη: ομηρίζειν εστί διεξοδικώς σκέπτεσθαι.

Κόρινθος, 28 Ιουλίου 2026

 

Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας