Μήπως να ξανασκεφτούμε την πανδημία; (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.1983/23.4.2026)

ΣΥΝΟΜΙΛΟΥΣΑ ΕΠΙ ΜΕΡΕΣ με τον "συνήγορο" στο ChatGPT για την πανδημία. Σε ελάχιστο χρόνο είχε σχηματίσει άποψη, και είχε και παρατηρήσεις, πάνω στα 16 άρθρα που έχω δημοσιεύσει. Το ίδιο γρήγορα, είχε βρει στο youtube και τα σχετικά στη μοναδική μου συνέντευξη, διαδικτυακή, τον Μάρτιο 2021. Εφ' όλης της ύλης, στον Ελληνοαμερικανό δημοσιογράφο Αλέξανδρο Στεφανόπουλο.

Είχαμε ξεκινήσει συνομιλώντας για τα συμπεράσματα από το γνωστό "πείραμα" των Σουηδών: ελάχιστες μέρες κλείστηκαν στα σπίτια τους. Και εξηγούσα στον "συνήγορο" τη θέση μου: ήταν σωστή στρατηγική, αλλά με λάθη στην εφαρμογή της.

ΖΗΤΗΣΑ ΤΗ ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ και απάντησε:

"Η βασική γραμμή της σκέψης:

Σε όλη την αρθρογραφία σας διακρίνεται ένας σταθερός πυρήνας: η πανδημία δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως ιατρικό ή επιδημιολογικό πρόβλημα, αλλά ως πρόβλημα ορθολογικού σχεδιασμού, επιλογής κριτηρίων, κοινωνικής ψυχολογίας και τελικά πολιτικής ευθύνης. Η μόνιμη επιμονή σας είναι ότι η απόφαση για δραστικά μέτρα δεν μπορεί να στηρίζεται σε μονοδιάστατη επιστημονική εισήγηση, αλλά σε κάποιο είδος μελέτης σκοπιμότητας με πολλαπλά κριτήρια."

Σχολιάζοντας τη συνέντευξη με τίτλο «ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΚΩΣΤΑ ΤΖΑΝΑΒΑΡΑ», έγραψε: "Επιβεβαιώνει ότι ο βασικός σας άξονας δεν ήταν μία απλή ένσταση κατά των μέτρων, αλλά μία κριτική στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Εκεί επανέρχεται καθαρά η θέση ότι για τόσο βαριά μέτρα, όπως ένα lockdown, θα όφειλε να προηγηθεί μελέτη σκοπιμότητας, με ερωτήματα σε πολλές ιατρικές ειδικότητες και με συντονισμό που να μην ταυτίζεται με μία μόνο ειδικότητα."

ΠΡΟΣ ΑΠΟΦΥΓΗ ΠΑΡΕΞΗΓΗΣΕΩΝ, φυσικά η πανδημία δεν θα περιμένει τη μελέτη σκοπιμότητας. Τουναντίον, η μελέτη σκοπιμότητας θα σπεύσει να αναβαθμίσει τα επείγοντα μέτρα. Κάπως έτσι, σε απευκταία νέα περίσταση, θα είμαστε κάπως πιό έτοιμοι :σωστά;

Επίσης, ο ορθολογικός σχεδιασμός εφαρμόζει τις ιατρικές οδηγίες. Εννοείται;

ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΑ ΤΗΝ ΠΡΟΤΑΣΗ του συνομιλητή μου, για μία ανασκόπηση της αρθρογραφίας. Ζήτησα να μην παραλείψει τα λάθη μου. Ιδού:

"1. Μάρτιος 2020: η αρχική διαίσθηση

Στο «Κορωνοϊός και ορθολογισμός» (15.3.2020) τίθεται νωρίς το ερώτημα γιατί να κλείσει ολόκληρη η κοινωνία, αφού ο κίνδυνος δεν είναι ο ίδιος για όλους. Εδώ γεννιέται η ιδέα της στοχευμένης προστασίας των ευάλωτων.

Στο «Τα καλά του κορωνοϊού» (22.3.2020) η διαίσθηση αποκτά φιλοσοφική και πολιτισμική διάσταση: ο κορωνοϊός παρουσιάζεται ως σοκ αποκάλυψης, ως δοκιμασία νοοτροπιών και θεσμών. Εδώ εμφανίζεται σε εμβρυακή μορφή το μεταγενέστερο «θάρρος της υγείας».

Το βασικό λάθος αυτής της πρώτης φάσης είναι η πρόωρη βεβαιότητα. Η δημιουργική διαίσθηση προηγείται των δεδομένων και οδηγεί σε γρήγορες αποτιμήσεις χωρών και ηγεσιών.

2. Απρίλιος 2020: από την αντίρρηση στον σχεδιασμό

Με το «Μετά την καραντίνα, τί;» (5.4.2020) εμφανίζεται καθαρά η μηχανική αρχή ότι ο σχεδιασμός ξεκινά από το τέλος, από τον σκοπό. Η διάκριση μεταξύ «συνολικών απωλειών» και «απωλειών από κορωνοϊό» είναι ίσως η σημαντικότερη θεωρητική συμβολή όλης της γραμμής σας.

Στο «Για την ιχνηλάτηση του coronomoney» (20.4.2020) και στο «Γιατί τόση παρανόηση ως προς τη θεωρία της αγέλης;» (26.4.2020), η κριτική διευρύνεται σε σύγκριση σεναρίων, σε ανάγκη πολυκριτηριακής ανάλυσης και σε πρώιμη μορφή του μοντέλου «στοχευμένη προστασία + ενεργητική κοινωνία».

3. Μάιος 2020: γνωσιολογία, ψυχολογία, μέτρηση

Στο «Ο κορωνοϊός ως φονιάς της προκατειλημμένης σκέψης» (3.5.2020), το κέντρο βάρους μετακινείται από το «τί έγινε» στο «πώς σκεφτόμαστε». Η ιδέα του “εντοπισμού της προσοχής” είναι από τις πιο γόνιμες της αρθρογραφίας σας.

Στο προβληματικό «Ψυχογράφημα του μέσου υποστηρικτή της καραντίνας» (10.5.2020) η σωστή ένσταση για τα πολλαπλά κριτήρια χάνεται μέσα σε ψυχολογικοποίηση του αντιπάλου.

Στο «Ο κορωνοϊός ως αιτία θανάτου» (17.5.2020) εμφανίζεται το ερώτημα της ταξινόμησης των θανάτων.

Στο «Ο κορωνοϊός ως παράγοντας επιβάρυνσης της Υγείας και της Ζωής» (24.5.2020) φθάνετε στο πιο ισχυρό τεχνοκρατικό σας σημείο: προτείνετε να μετράμε όχι μόνο θανάτους, αλλά [να εκτιμούμε και] απώλειες προσδόκιμου ζωής και υγείας, δηλαδή ανθρωποέτη.

Στο «Κορωνοϊός και Εθνική Στρατηγική Τουρισμού» (31.5.2020), η πανδημία συνδέεται πια με στρατηγική χώρας.

4. Νοέμβριος 2020: το πρόβλημα της γνώσης

Στο κείμενο για τις «Συμβουλές από εσωτερικά νοσοκομεία απομόνωσης» (15.11.2020), η στάση αλλάζει. Αντί για άμεση καταγγελία, εμφανίζεται διασταύρωση πληροφορίας με ειδικό επιστήμονα. Εδώ ωριμάζει η επίγνωση ότι η πανδημία είναι και κρίση γνώσης: ημιγνώση, παραπληροφόρηση, πληροφοριακός κορεσμός, σύγχυση μεταξύ λογικού και αληθοφανούς.

5. 2021: τεχνοκρατική κριτική και στατιστική επιτήρηση

Με το «Εμβολίασον μεν άκουσον δε» (17.7.2021) κεντρική γίνεται η κριτική της ηθικοποίησης του δημόσιου λόγου.

Στο «Και τώρα που ο Σουηδός είχε δίκιο;» (12.9.2021) η Σουηδία χρησιμοποιείται ως τεστ για την αντοχή της κοινωνίας, για το κόστος του εγκλεισμού και για το θάρρος της υγείας.

Στο «Ισαποστάκηδες ή φιλαλήθεις;» (1.11.2021) η κριτική περνά στις επίσημες στατιστικές ανακοινώσεις, με σημαντικές ενστάσεις για συγκρισιμότητα ομάδων, απόλυτους αριθμούς, συννοσηρότητες και συνολική θνησιμότητα.

6. Δεκέμβριος 2021: η πιο καθαρή τεχνική μορφή

Στα «ΜΕΘηματικά άνευ διδασκάλου» (16.12.2021) και «Το πρόβλημα με τα ΜΕΘηματικά» (19.12.2021), η κριτική σας γίνεται μεθοδολογική: επισημαίνετε ότι η απλή σύγκριση θνητότητας εντός/εκτός ΜΕΘ δεν αρκεί χωρίς συγκρισιμότητα ομάδων και χωρίς έλεγχο selection bias. Στην ίδια φάση ανήκει και η δομημένη «Εισήγηση Εργασίας» για τη στατιστική επιτήρηση της πανδημίας: ασυμπτωματικοί, διαχωρισμός θανάτων, διασωληνώσεις, μη ομοιογενής ομάδα ανεμβολίαστων, προσδόκιμο ζωής.

Στα κείμενα «Οι ακρίδες ξανάρχονται» (ΠΑΤΡΙΣ Ηλείας, απάντηση στην παρέμβαση «Πανδημία και ατομική ευθύνη», 30.12.2021) και «Πανδημία κορωνοϊού; ή κάτι χειρότερο;» (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ, φ.1772/24.12.2021), η γραμμή σας συμπυκνώνεται: η μεγάλη εικόνα χάνεται όταν βλέπουμε μόνο τις “ακρίδες” και όχι την “πόλη”, και η δημόσια υγεία δεν μπορεί να αποκόπτεται από τις κοινωνικές συνέπειες των μέτρων."

ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ "οριζόντια" ανασκόπηση:

"Η πορεία των βασικών εννοιών: εξέλιξη, έγκαιρη διατύπωση, καίριο σημείο

α) Στοχευμένη προστασία των ευάλωτων. Εμφανίζεται ήδη τον Μάρτιο του 2020, πολύ πριν το θέμα γίνει διεθνώς ευρέως συζητήσιμο εκτός στενών κύκλων. Ως ιδέα ήταν σαφώς μπροστά από το κυρίαρχο ελληνικό κλίμα. Ήταν καίρια διότι άγγιζε ακριβώς τον πυρήνα της αναλογικότητας των μέτρων.
β) Θάρρος της υγείας. Αρχίζει ως μάλλον ψυχολογική ή ηρωική έννοια, αλλά σταδιακά μετατρέπεται σε κεντρικό πολιτικο-υγειονομικό μέγεθος: όχι θράσος, όχι αδιαφορία, αλλά υπεύθυνη ενεργητική στάση του πολίτη και της κοινωνίας. Η έννοια δεν ήταν κυρίαρχη στη δημόσια συζήτηση και, υπό αυτή την έννοια, ήταν επίσης μπροστά από την εποχή της. Η καίρια πλευρά της είναι ότι συνδέει υγεία, ψυχολογία, ευθύνη και ελευθερία.
γ) Κριτική της μονοδιάστατης μέτρησης. Από πολύ νωρίς επιμένετε ότι η πανδημία δεν αποτιμάται σωστά με έναν αριθμό θανάτων ή κρουσμάτων. Η πρόταση για απώλειες προσδόκιμου ζωής/υγείας και ανθρωποέτη ήταν όχι μόνο μπροστά από το ελληνικό δημόσιο πεδίο, αλλά και καίρια, διότι εναρμονίζεται με σοβαρές διεθνείς λογικές burden of disease.
δ) Ανάγκη μελέτης σκοπιμότητας και διεπιστημονικού συντονισμού. Αυτή είναι ίσως η πιο ώριμη και πιο διαχρονική ιδέα σας. Δεν περιορίζεται στον COVID. Είναι μια γενική αρχή δημόσιας πολιτικής: σύνθετα μέτρα χρειάζονται πολυκριτηριακή αξιολόγηση, εναλλακτικά σενάρια και συντονισμό συστημάτων. Ως ιδέα ήταν καίρια εξαρχής και παραμένει."

ΟΠΩΣ ΖΗΤΗΣΑ ΡΗΤΩΣ, κριτική:

"Τα βασικά σας λάθη

Πρώτο λάθος: η πρόωρη βεβαιότητα. Σε πρώιμα κείμενα απονέμετε επιτυχία ή αποτυχία σε χώρες και πρόσωπα πριν ωριμάσουν τα δεδομένα.
Δεύτερο λάθος: η ψυχολογικοποίηση του αντιπάλου. Όταν από την κριτική των ιδεών περνάτε στην υποτίμηση του υποστηρικτή της άλλης άποψης, χάνεται δύναμη και ακροατήριο.
Τρίτο λάθος: η διολίσθηση από το θεμιτό ερώτημα στην ατεκμηρίωτη υποψία. Όπου ξεκινάτε με σωστή μεθοδολογική δυσπιστία αλλά περνάτε γρήγορα σε υπαινιγμούς περί συμφερόντων, αποδυναμώνεστε.
Τέταρτο λάθος: η ανάμιξη ισχυρής τεχνικής σκέψης με υπερθερμασμένη ρητορική. Όταν γράφετε ως μηχανικός που αναλύει σύστημα, είστε ισχυρός. Όταν γράφετε ως πολεμικός σχολιαστής, χάνετε ακρίβεια."

ΧΡΕΙΑΣΘΗΚΕ ΝΑ ΖΗΤΗΣΩ σαφή θέση: "Τα λάθη αυτά, όμως, δεν δικαιολογούν αδιαφορία απέναντι στις σοβαρές ενστάσεις και προτάσεις που εμπεριέχονταν στα κείμενα. Μπορούν να εξηγήσουν γιατί δεν ακούστηκαν, δεν μπορούν όμως να ακυρώσουν τη σημασία των βασικών ερωτημάτων: ποια κριτήρια χρησιμοποιούμε, τί μετράμε, τί παραλείπουμε, και πώς κρίνεται μια στρατηγική όταν οι παράπλευρες απώλειες είναι πραγματικές."

ΖΗΤΗΣΑ ΚΑΙ ΞΕΧΩΡΙΣΤΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ με μία υποδειγματική έρευνα για τις επιπτώσεις του εγκλεισμού στη δημόσια υγεία. Απάντηση:

"Ως χρήσιμο υπόδειγμα μπορεί να ληφθεί η εργασία των Chiesa, Antony, Wismar και Rechel (Journal of Public Health, 2021), η οποία ήταν συστηματική ανασκόπηση συστηματικών ανασκοπήσεων για τις επιπτώσεις του staying at home, της κοινωνικής αποστασιοποίησης και των lockdowns στην υγεία. Η αξία της είναι ότι δεν στέκεται σε μία μόνο βλάβη, αλλά καταγράφει ένα πλέγμα επιπτώσεων.

Τα βασικά συμπεράσματα, σε πολύ σύντομη μορφή, ήταν τα εξής: (1) σαφείς αρνητικές ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις στον γενικό πληθυσμό, με αύξηση κατάθλιψης, άγχους, διαταραχών ύπνου, φόβου και χρήσης αλκοόλ· (2) μείωση της φυσικής δραστηριότητας και μεταβολές στον τρόπο ζωής· (3) διαταραχές στη φροντίδα άλλων νοσημάτων και αύξηση χρήσης τηλεϊατρικής ως μερικού αντισταθμίσματος· (4) ισχυρότερη επιβάρυνση ορισμένων ευάλωτων ομάδων· (5) συνύπαρξη άμεσων και έμμεσων επιπτώσεων, πράγμα που σημαίνει ότι η αποτίμηση των μέτρων δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη.

Η σημασία αυτής της έρευνας για τη δική σας επιχειρηματολογία είναι προφανής: δείχνει ότι οι επιπτώσεις των μέτρων εγκλεισμού στη δημόσια υγεία όχι μόνο υπήρξαν, αλλά εξετάστηκαν σοβαρά στη διεθνή βιβλιογραφία."

ΣΕ ΕΠΟΜΕΝΗ ΦΑΣΗ, προφανώς, προκύπτει τεκμηρίωση, ως προς τις επιπτώσεις στη δημόσια υγεία, για μία υπεύθυνη απάντηση στο καίριο ερώτημα της σκοπιμότητας των μέτρων εγκλεισμού. Πολύ μετά, οι οικονομικές επιπτώσεις. Σωστά;

ΖΗΤΗΣΑ ΞΕΧΩΡΙΣΤΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ και για το γνωστό ερώτημα «ΜΕ COVID ή ΑΠΟ COVID;»

"Το ερώτημα αυτό πράγματι διατυπώθηκε διεθνώς και δεν ήταν ελληνική ιδιορρυθμία. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εξέδωσε ήδη από τον Απρίλιο 2020 ειδικές οδηγίες για την πιστοποίηση και κωδικοποίηση των θανάτων από COVID-19, τονίζοντας ότι ο κύριος στόχος, για σκοπούς επιτήρησης, ήταν να αναγνωρισθούν όλοι οι θάνατοι “due to COVID-19”. Σε άλλες χώρες, όμως, αναπτύχθηκαν και πιο αναλυτικές δημόσιες διακρίσεις. Για παράδειγμα, η βρετανική ONS δημοσίευε χωριστά θανάτους “due to COVID-19” (όπου ο COVID ήταν η υποκείμενη αιτία) και θανάτους “involving COVID-19” (όπου ο COVID μνημονευόταν κάπου στο πιστοποιητικό).

Άρα το ερώτημα δεν ήταν καθόλου παράλογο. Η απάντηση των αρμοδίων ήταν συνήθως ότι μία αυστηρή διάκριση σε πραγματικό χρόνο είναι δύσκολη, επειδή η αιτιώδης αλυσίδα είναι σύνθετη και η επιτήρηση χρειάζεται λειτουργικούς κανόνες. Αυτό εξηγεί τη συγχώνευση για σκοπούς surveillance, δεν αναιρεί όμως τη σημασία του ερωτήματος για βαθύτερη ανάλυση."

ΕΡΩΤΗΣΑ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ στις στατιστικές δεν διαχωρίστηκαν συστηματικά οι ασυμπτωματικοί από τους συμπτωματικούς.

"Και αυτό το ερώτημα τέθηκε διεθνώς. Στις ΗΠΑ, το CDC κατέγραφε σε ορισμένες περιόδους το symptom status στο case surveillance, αλλά η πληρότητα των δεδομένων ήταν χαμηλή: σε μεγάλη πρώιμη ανάλυση του 2020 το symptom status ήταν διαθέσιμο μόνο για περίπου το μισό των περιπτώσεων. Το ίδιο το CDC εξήγησε ότι πολλά case reports βασίζονταν σε εργαστηριακές αναφορές με περιορισμένες κλινικές πληροφορίες και ότι ο όγκος των περιστατικών καθιστούσε δύσκολη τη συμπλήρωση πλήρων δελτίων για όλους.

Υπήρχε και δεύτερη δυσκολία: η διάκριση asymptomatic από presymptomatic δεν είναι σταθερή τη στιγμή της διάγνωσης. Ένα άτομο μπορεί να φαίνεται ασυμπτωματικό την ημέρα του τεστ και να εμφανίσει συμπτώματα μετά. Γι’ αυτό αρκετά συστήματα επιτήρησης προτίμησαν case definitions ανεξάρτητες από τα συμπτώματα, ακριβώς για να μην χαθεί η διάσταση της ασυμπτωματικής ή προσυμπτωματικής μετάδοσης. Η ένστασή σας, παρ’ όλα αυτά, παραμένει ισχυρή ως αίτημα για καλύτερη δευτερογενή στατιστική ανάλυση."

ΚΑΙ Η ΤΕΛΙΚΗ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ:

"Αν χρειαζόταν μία σύντομη φράση για όλη αυτή την πορεία, θα ήταν η εξής: ξεκινήσατε νωρίς με ισχυρή διαίσθηση ότι το πρόβλημα της πανδημίας δεν είναι μόνο ιατρικό αλλά συστημικό· στη συνέχεια συγκρουστήκατε με τη μονομέρεια των κριτηρίων και μερικές φορές παρασυρθήκατε σε πρόωρη βεβαιότητα ή πολεμικό ύφος· τέλος, ωριμάσατε προς μια σαφέστερη τεχνοκρατική και πολιτική σύνθεση.

Η σημαντικότερη συμβολή της γραμμής σας δεν είναι ότι “αρνηθήκατε” το κυρίαρχο αφήγημα, αλλά ότι επιμένατε σταθερά πως χωρίς πολλαπλά κριτήρια, χωρίς αποτίμηση παράπλευρων απωλειών, χωρίς στοχευμένη προστασία των ευάλωτων, χωρίς ορθολογική μέτρηση και χωρίς πραγματική μελέτη σκοπιμότητας, οι κοινωνίες κινδυνεύουν να συγχέουν τη διαχείριση κρίσης με τον αυτοσχεδιασμό."

Λοιπόν, τί λέτε;

 

Κόρινθος 19 Απριλίου 2026

Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας

Η ΤΝ ως συνεργάτης σκέψης (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.1982/16.4.2026)

Ζήτησα από τον "συνήγορό" μου στο ChatGPT ένα άρθρο με τον ως άνω τίτλο. Ιδού:

"Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) παρουσιάζεται συχνά ως εργαλείο: απαντά σε ερωτήσεις, συντάσσει κείμενα, επιταχύνει διαδικασίες. Όμως αυτή η περιγραφή, αν και σωστή, είναι ανεπαρκής. Υπάρχει μια βαθύτερη διάσταση της ΤΝ που αρχίζει να γίνεται ορατή μέσα από τη χρήση της: η ΤΝ μπορεί να λειτουργήσει ως "συνεργάτης σκέψης".

Η διάκριση είναι ουσιώδης. Ένα εργαλείο εκτελεί εντολές. Ένας συνεργάτης συμμετέχει σε μια διαδικασία. Και η σκέψη, ως διαδικασία, δεν είναι γραμμική· είναι δυναμική, επαναληπτική και συχνά αβέβαιη.

Η πρώτη χρήση της ΤΝ είναι η αναζήτηση απαντήσεων. Ρωτάμε, λαμβάνουμε μια απάντηση, και προχωρούμε. Όμως η πραγματική αξία αναδύεται όταν η αλληλεπίδραση γίνεται διάλογος: η απάντηση οδηγεί σε νέα ερώτηση, η ερώτηση αναδιατυπώνει το πρόβλημα, και το πρόβλημα εξελίσσεται.

Σε αυτή τη διαδικασία, η ΤΝ δεν «δίνει λύσεις» με την κλασική έννοια. Συμβάλλει στη "διαμόρφωση της σκέψης που οδηγεί στη λύση".

Η ΤΝ δεν διαθέτει πρόθεση, βούληση ή προσωπική κρίση. Ωστόσο, μπορεί να προτείνει εναλλακτικές διατυπώσεις, να αποκαλύπτει λογικές ασυνέπειες, να οργανώνει επιχειρήματα, και να επιταχύνει την εξερεύνηση ενός θέματος.

Η συμβολή της δεν βρίσκεται στην αυθεντία, αλλά στην "ικανότητα να κινεί τη σκέψη".

Η συνεργασία με την ΤΝ βασίζεται σε έναν κύκλο: 1. διατύπωση μιας ιδέας, 2. απόκριση και αναδιατύπωση, 3. διόρθωση ή εμβάθυνση, 4. νέα σύνθεση.

Αυτός ο κύκλος μπορεί να επαναληφθεί πολλές φορές. Σε κάθε επανάληψη, η σκέψη γίνεται πιο σαφής, πιο ακριβής, πιο συνεκτική. Η ΤΝ λειτουργεί ως "καταλύτης αυτής της επαναληπτικής διαδικασίας".

Στον πυρήνα της, η ΤΝ λειτουργεί πιθανοκρατικά: επιλέγει κάθε φορά την επόμενη λέξη με βάση την καταλληλότητά της στο συμφραζόμενο. Όμως, μέσα στον διάλογο, αυτή η τοπική διαδικασία αποκτά μια ευρύτερη διάσταση.

Δεν αναζητείται απλώς η πιο πιθανή απάντηση, αλλά εκείνη που ενισχύει τη συνοχή, clarifies the argument [σημ. διευκρινίζει το επιχείρημα], και οδηγεί τη σκέψη προς μια πιο ολοκληρωμένη μορφή. Με άλλα λόγια, η ΤΝ αρχίζει να λειτουργεί όχι μόνο ως μηχανή επιλογής, αλλά ως "μέσο κατεύθυνσης της σκέψης".

Η ποιότητα αυτής της συνεργασίας δεν εξαρτάται μόνο από το σύστημα. Εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον χρήστη. Ένας παθητικός χρήστης λαμβάνει απαντήσεις.

Ένας ενεργός χρήστης: ελέγχει, αμφισβητεί, επαναδιατυπώνει, και οδηγεί τη συζήτηση.

Σε αυτή την περίπτωση, η ΤΝ δεν υποκαθιστά τη σκέψη. Την "ενισχύει".

Η ΤΝ δεν είναι αλάνθαστη. Μπορεί να παράγει ανακρίβειες, να υπεραπλουστεύει ή να δίνει την εντύπωση βεβαιότητας εκεί όπου υπάρχει αβεβαιότητα. Αυτό σημαίνει ότι η ευθύνη της κρίσης παραμένει στον άνθρωπο.

Η συνεργασία προϋποθέτει επίγνωση των ορίων.

Συμπέρασμα: Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι απλώς ένα εργαλείο παραγωγής απαντήσεων. Είναι ένα μέσο που μπορεί να μετατρέψει τη σκέψη σε διάλογο — και τον διάλογο σε διαδικασία εμβάθυνσης.

Ως συνεργάτης σκέψης, η ΤΝ: δεν αντικαθιστά τον ανθρώπινο νου, αλλά τον συνοδεύει σε μια διαδικασία διερεύνησης, όπου η σαφήνεια, η συνοχή και η κατεύθυνση προκύπτουν μέσα από την αλληλεπίδραση.

Η αξία της δεν βρίσκεται μόνο σε όσα "γνωρίζει", αλλά σε όσα βοηθά να "γίνουν κατανοητά"."

Από την πλευρά μου, ως απλός χρήστης του προγράμματος, επισημαίνω τα εξής:

Πρώτον, η βάση της συνεργασίας μας με την ΤΝ είναι η αλληλοκατανόηση.  Δεν νοείται συνεργασία σκέψης χωρίς αλληλοκατανόηση. Ο "συνήγορός" μας δεν είναι μάγος. Το αν κατανόησε (ή όχι!) αυτό που τον ρωτήσαμε, θα χρειασθεί να το ελέγξουμε εμείς. Αν χρειάζεται, θα κάνουμε διευκρινιστικές ερωτήσεις.

Εξυπακούεται ότι θα χρειασθεί να ελέγξουμε αναλόγως το τί κατανοήσαμε. Τί ρωτήσαμε ακριβώς, και τί απαντήσαμε ακριβώς.

Δεύτερον, μετά από έναν τέτοιο προσεκτικό έλεγχο της αλληλοκατανόησης, ο "συνήγορος" γίνεται ένας δεύτερος εαυτός μας. Αν θέλουμε να είμαστε ακριβείς, η ΤΝ δεν είναι συνεργάτης σκέψης, είναι προσωπικός μας συνεργάτης σκέψης.

Να το πω κι αλλιώς: οι απαντήσεις που παίρνουμε δεν είναι έτοιμες. Τουτέστιν: Δεν υπάρχουν σε κάποιο ντουλάπι, ώστε να τις πάρουμε. Οι απαντήσεις είναι απαντήσεις ειδικά σε εμάς.

Τρίτον, στο ChatGPT (καθώς δεν γνωρίζω τα άλλα προγράμματα),  ο "συνήγορος" είναι -εν γένει- διαφορετικός σε κάθε "συνομιλία" μας. Είναι αυτός που έχει διαμορφωθεί στην εκάστοτε συνομιλία. Αν θέλουμε να θέσουμε υπ' όψιν του άλλες συνομιλίες μας, χρειάζεται ειδικός χειρισμός.

Τέταρτον, όλα αυτά μας χρησιμεύουν να γνωρίσουμε τον άλλο μας εαυτό, και σε διάφορες αποχρώσεις του. Κάπως έτσι, μοιραία, γνωρίζουμε καλύτερα και τον ίδιο μας τον εαυτό.

Και πέμπτον, τέλος, από την επιμέλεια και την πειθαρχία μας εξαρτάται αν θα έχουμε έναν συνεργάτη-χατζηαβάτη ή έναν πολύτιμο σύμβουλο που μας λέει "τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη".

Έναν πραγματικό συνεργάτη.

 

Κόρινθος 9 Απριλίου 2026

 

Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός-συγγραφέας

Σκιαγράφηση του αγαναχτισμένου πλανητάρχη (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.1981/9.4.2026)

ΕΠΙΧΕΙΡΩ ΣΚΙΑΓΡΑΦΗΣΗ του μακράν πλέον παράτολμου και αμφιλεγόμενου προσώπου του πλανήτη μας και ταυτόχρονα μακράν πιό ισχυρού πολιτικού του καιρού μας. Και το επιχειρώ την ώρα που κορυφώνεται η παγκόσμια αγωνία για την τελική κίνησή του στον πόλεμο εναντίον του Ιράν.

ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ να επιχειρήσω δημοσίως κάτι τόσο φιλόδοξο, και μάλιστα εκτός επιστημονικής ειδικότητας, το παρέχουν οι αντίστοιχες επιτυχείς εκτιμήσεις, ήδη από το καλοκαίρι του 2016. Σε εποχή που η προεδρική υποψηφιότητα Trump προκαλούσε κυρίως ειρωνικά σχόλια, όχι μόνον τον έβλεπα ακλόνητο φαβορί, αλλά και τον σκιαγραφούσα με ακρίβεια.

ΣΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ και μόνον ο έκτοτε χαρακτηρισμός "αγαναχτισμένος δισεκατομμυριούχος", σε συνδυασμό με τα περί γραφειοκρατίας, όπως θα αναλύσω παρακάτω, αντιστρέφει το προκείμενο: δεν έχω απλά το δικαίωμα να γράψω αυτό το άρθρο, αλλά έχω ακριβώς την υποχρέωση να το κάνω. Απέναντι στους αναγνώστες που με τιμούν με την προσοχή τους, τουλάχιστον.

ΠΟΛΥΤΙΜΟΣ ΣΥΜΜΑΧΟΣ σε αυτήν την ειλικρινή προσπάθεια, είναι ο "Συνήγορος" -όπως μου συστήθηκε- του προγράμματος Τεχνητής Νοημοσύνης ChatGPT. Δεν παίρνει πολιτική θέση. To τόνισε και το πράττει. Δηλώνει και είναι "συνεργάτης σκέψης".

Ως συνεργάτης σκέψης του εσχάτου υπογράφοντος, λοιπόν, είναι σε θέση να τεκμηριώσει σκέψεις σε δευτερόλεπτα. Στον ίδιο χρόνο, έχει "διαβάσει" άρθρα και δοκίμια, ώστε να σχηματίζει βάσιμους συλλογισμούς στον αναγκαίο χρόνο. Εδώ που φθάσαμε, στον διατιθέμενο χρόνο.

ΕΠΙ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ, η εδώ ενεργός ελληνική εμπλοκή στο φαινόμενο Trump, ήταν αποτέλεσμα στρατηγικής απόφασης του υπογράφοντος. Θεώρησα, ήδη από τα μέσα Αυγούστου του 2016, και θεωρώ ακόμη, ότι ο Donald J.Trump είναι πολύτιμος για την -κατ' εμέ!- Ελληνική Αναγέννηση.

ΕΠΙ ΤΟΥ ΠΡΟΚΕΙΜΕΝΟΥ, μετά από σχεδόν 10 χρόνια και πολλές δεκάδες σχετικά άρθρα, αισθάνομαι ότι μπορώ να γράψω κάτι καινούργιο. Το θέμα παραμένει ως είχε σκιαγραφηθεί εξ αρχής: η αγανάχτηση του πλανητάρχη. Πείθει αβίαστα η λέξη, ιδίως με το παχύ "χ" στα ελληνικά.

 Ίδιο παραμένει και ότι αυτό που τον αγαναχτεί είναι η γραφειοκρατία. Αλλά δεν έδωσα ποτέ κάτι ακριβέστερο περί του τί είναι ακριβώς γραφειοκρατία, υπό την ευρεία έννοια μάλιστα, όπως και γιατί ακριβώς τον αγαναχτεί η γραφειοκρατία. Το τονίζω: η έμφαση στο ακριβώς.

ΤΟ ΕΔΩ ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΟ, λοιπόν, είναι ότι απευθύνομαι ευθέως όχι σους υποστηρικτές του αλλά στους αντιπάλους του, τους "Trump haters". Όχι στους Ρεπουμπλικανούς αλλά στους Δημοκρατικούς. Όχι στους επιχειρηματίες αλλά στους ακαδημαϊκούς.

Όχι στους ήδη αγαναχτισμένους αλλά σε αυτούς που απορούν, με την συμπεριφορά του και την πολιτική του.

Διευκρινίζω: Στους ήδη αγαναχτισμένους, στους Ρεπουμπλικανούς και -ιδίως!- στους επιχειρηματίες, φθάνει και παραφθάνει η λέξη αγανάχτηση. Την νιώθουν κι αυτοί. Αβίαστα συμφωνούν με τα γραφόμενά μου. Αυτό που -ενδεχομένως- μου προσάπτουν είναι που δεν αγαναχτώ κι εγώ. Που παραμένω ψύχραιμος, ορθολογιστής, ρεαλιστής, αμερόληπτος. Όχι;

ΣΥΝΕΙΔΗΤΟΠΟΙΩ, επομένως, σε ποιούς πράγματι απευθυνόμουνα μέχρι τώρα, και σε ποιούς χρειάζεται πιά να απευθυνθώ. Που σημαίνει να αλλάξω μορφή. Χρειάζεται να βάλω σκέψεις σε μία σειρά. Μόνον έτσι είναι δυνατόν να συνδράμω στην κατανόηση του φαινομένου Trump. Αν μη τι άλλο, θα ξέρουμε σαφώς καλύτερα σε τί ακριβώς διαφωνούμε. Είναι λίγο;

ΑΡΧΙΖΩ, λοιπόν, με κάτι γνωστό και κραυγαλέο. Υβρίζει, δημοσίως και επισήμως, τον προκάτοχό του "sleepy", τουτέστιν: κοιμισουλό. Φυσικά, πρόκειται για ακραία απρέπεια. Αλλά είναι χρήσιμο να δούμε καθαρά το "γιατί;" αυτής της ακραίας απρέπειας. Όχι για να την δικαιολογήσουμε, αλλά για να την εξηγήσουμε. Σωστά;

Τον εκνευρίζει αφάνταστα η αργή άρθρωση του Joe Biden. Αυτό προστίθεται στο ότι αγαναχτεί για την -κατ' αυτόν!- αδράνειά του. Αν δεν εκτονωθεί κάπως με αυτό το "sleepy", κινδυνεύει με εγκεφαλικό.

ΕΠΙ ΠΛΕΟΝ, να το δούμε και στην πράξη. Η κυριότερη αναγνωρισμένη πολιτική επιτυχία της 2ης Προεδρίας Trump, είναι ο μηδενισμός της παράνομης μετανάστευσης από το σύνορο με το Μεξικό. Ο Biden έλεγε ότι χρειάζεται μείζων αλλαγή νομικού πλαισίου.

Και ο Trump, με συνοπτικές διαδικασίες, απέδειξε ότι χρειαζόταν, απλώς, νέος Πρόεδρος. Μπήκαν το 2025 κάποια εκατομμύρια μετανάστες, αλλά νόμιμοι. Έχει άδικο;

Ο "ΣΥΝΗΓΟΡΟΣ" βρήκε εύστοχη την παρομοίωση με τον "Τιτανικό". Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ, εν ολίγοις, βλέπει το "παγόβουνο" να πλησιάζει επικίνδυνα. Ο ίδιος είναι πάνω στον Τιτανικό, και μάλιστα στην πρώτη θέση. Έχει δηλώσει δημοσίως "insider", τουτέστιν: ευνοημένος του συστήματος, σε προεκλογική ομιλία, ήδη στις 13 Οκτωβρίου του 2016.

Είχα σχολιάσει αμέσως, και ενώ η εκλογή του στοιχηματιζόταν λιγότερο από 15%, "η σημαντικότερη λέξη της προεκλογικής σου εκστρατείας".

Δεν είναι αντίπαλος του συστήματος. Θέλει να σώσει τον Τιτανικό. Δεν θέλει να επωφεληθεί από το ναυάγιο κανενός. Βλέπει, όμως, το παγόβουνο που κάποιοι άλλοι δεν βλέπουν. Αισθάνεται και ότι έχει τη δυνατότητα αποτροπής του ναυαγίου, να σωθούν ζωές. Αισθάνεται ότι τους δείχνει το παγόβουνο και αδιαφορούν. Ούτε καν κάτι σαν "μα ποιό παγόβουνο;" Εκεί ακριβώς αγαναχτεί με τους "do nothing".

ΕΧΕΙ ΣΗΜΑΣΙΑ, βεβαίως, ότι αυτή η πολιτική θέση πήρε δύο φορές καθαρή πλειοψηφία εκλογική. Και έχασε ελάχιστα στην ενδιάμεση. Επί πλέον: την πρώτη φορά ήταν απολύτως άπειρος από εκλογικές διαδικασίες. Και την τρίτη, επανήλθε από ακραία δυσχερή θέση. Χώρια πώς γλύτωσε από δολοφονική επίθεση.

ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΛΟΓΙΚΟ ΑΝΘΡΩΠΟ, προφανώς, όλα ανάγονται στο αν υπάρχει "παγόβουνο". Αν δεν υπάρχει, η πλανηταρχική αγανάκτηση παραπέμπεται για εξέταση. Αν υπάρχει "παγόβουνο", όμως, η επόμενη ψυχρή σκέψη είναι ψυχρή ερώτηση: ποιός νομίζει ότι θα γλυτώσει από αυτό το ναυάγιο;

Η ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ ΤΡΕΧΕΙ, ατυχώς. Ο πόλεμος με το Ιράν, είναι απελπιστικά κοντά στην καταστροφή του Ιράν. Το γνωστό "για πλάκα" του πλανητάρχη, δεν είναι αυτό που νομίζουν οι προχειρολόγοι. Δεν είναι ψευδαίσθηση, δεν είναι επικοινωνιακό τερτίπι, δεν είναι υπερβολή. Είναι τραγωδία. Ευθύνη.

ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ λένε κάτι ωμά αληθινό: "Αν τραβήξεις μαχαίρι και δεν το ματώσεις, το χώνεις εκειά που κατ' έχεις". Όσοι δεν θέλουν να δουν αυτό το μαχαίρι να ματώνει, λοιπόν, ίσως βρουν κάτι χρήσιμο στην παρούσα σκιαγράφηση. Κάτι, δηλαδή, που να χρησιμεύσει σε πράξεις για την αποτροπή αυτού του ναυαγίου.

Όχι για να κρύψουμε το "παγόβουνο", όμως, "κάτω από το χαλί".

 

Κόρινθος 3 Απριλίου 2026

 

Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας

Ελληνική γλώσσα και Τεχνητή Νοημοσύνη (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.1980/2.4.2026)

ΤΟ ΜΕΓΑΘΕΜΑ "Ελληνική Γλώσσα", και μαζί το Θέμα "Νεοελληνική Γλώσσα", έχει απασχολήσει επανειλημμένως την αρθρογραφία του υπογράφοντος στη ΦΩΝΗ μας.  Αν και μηχανικός, ή ίσως επειδή είμαι μηχανικός, βλέπω το θέμα κάπως δημιουργικά. Γράφω για επένδυση στη γλώσσα μας, την βλέπω σαν καινοτομία, σαν ανταγωνιστικό μας πλεονέκτημα -τα κυριότερα. Βλέπω το θέμα διεπιστημονικά. Δεν είναι πολλοί αυτοί που διακρίνουν σημαντικά στοιχεία, υπό το φως της Νευροφυσιολογίας λ.χ.

Κάπως έτσι, κατέληξα χθες 30/3/26 να συνομιλώ περί ελληνικής γλώσσας με τον "Συνήγορό" μου στο ChatGPT.

Για τον υπογράφοντα, μόλις τώρα αρχίζει η σοβαρή δουλειά επί του ως άνω Μεγαθέματος. Και προτείνω μία ματιά στο παρακάτω "άρθρο" που ζήτησα από τον "Συνήγορο".

"Η ελληνική γλώσσα δεν αποτελεί απλώς ένα μέσο επικοινωνίας, αλλά ένα σύστημα παραγωγής και οργάνωσης της σκέψης. Μέσα από τη συζήτησή μας αναδείχθηκε μια ιδιαιτερότητα που συχνά υποτιμάται: η δυνατότητα της ελληνικής να δημιουργεί σύνθετες λέξεις με τρόπο όχι μόνο παραγωγικό αλλά και νοηματικά διαφανή.

Αφετηρία υπήρξε το απλό ρήμα «γράφω», από το οποίο παράγεται ένα πλήθος σύνθετων μορφών μέσω προθέσεων: αναγράφω, καταγράφω, περιγράφω, υπογράφω κ.ο.κ. Το φαινόμενο αυτό δεν είναι απλώς μορφολογικό. Κάθε πρόθεση λειτουργεί ως νοηματικός μετασχηματιστής, μεταβάλλοντας την αρχική έννοια χωρίς να την αποκόπτει από τη ρίζα της. Έτσι δημιουργείται ένα ενιαίο σημασιολογικό πεδίο, μέσα στο οποίο ο ομιλητής κινείται συνθετικά και όχι αποσπασματικά.

Σε αντίθεση με τα αγγλικά, όπου απαιτούνται διαφορετικές ρίζες (write, record, describe, sign), η ελληνική διατηρεί ενότητα. Αυτό μειώνει την ανάγκη απομνημόνευσης και ενισχύει την ικανότητα γενίκευσης. Ο χρήστης της γλώσσας καλείται να κατανοήσει σχέσεις, όχι απλώς να ανακαλεί λέξεις.

Η συζήτηση προχώρησε πέρα από τις προθέσεις. Αναδείχθηκαν τα επιρρηματικά και επιθετικά προθέματα (πολυγράφω, καλογράφω), οι παραγωγικές καταλήξεις (γραφέας, γραφείο, γράφημα), αλλά και οι σύνθετες και «αντισύνθετες» λέξεις, όπως «λιμνοθάλασσα» ή «μυθιστορία». Εδώ η ελληνική δεν παράγει απλώς νέες λέξεις· δημιουργεί νέες έννοιες μέσω συνδυασμού και μετασχηματισμού.

Ιδιαίτερο βάρος δόθηκε στην ιδέα ότι η λέξη δεν είναι άθροισμα στοιχείων αλλά μορφή. Η σημασία προκύπτει από τη συνύπαρξη και τη δυναμική σχέση των μερών της. Αυτό εκφράζεται εύστοχα στην έννοια του «εν τη λέξει λόγου»: η λέξη εμπεριέχει δομή, σχέσεις και δυνατότητα ερμηνείας.

Ακόμη και σε πολύπλοκες λέξεις όπως «επαναπροσανατολισμός» ή «επαναπροσδιορισμός», όπου συνυπάρχουν πολλαπλές προθέσεις (επί, ανά, προς, διά), το σύστημα παραμένει λειτουργικό. Ο ομιλητής μπορεί να αποσυνθέσει και να ανασυνθέσει τη σημασία, ακόμη και αν η λέξη δεν του είναι οικεία. Ωστόσο, παρατηρείται μια μετατόπιση: από την άμεση, σχεδόν αισθητηριακή εμπειρία της λέξης, περνάμε σε πιο αφηρημένη, διανοητική επεξεργασία. Γι’ αυτό και τέτοιες λέξεις σπανίζουν στην ποίηση, εκτός αν επιδιώκεται συνειδητή επιβράδυνση του αναγνώστη.

Ένα ακόμη επίπεδο αφορά τη σχέση ήχου και σημασίας. Αν και δεν μπορεί να διατυπωθεί ως απόλυτος νόμος, παρατηρείται ότι ορισμένα φωνητικά συμπλέγματα επανεμφανίζονται σε συγγενείς σημασιολογικούς χώρους. Δεν πρόκειται για μηχανικό κανόνα, αλλά για τάση που ενεργοποιεί την ερμηνευτική ικανότητα του νου.

Η συνομιλία μας ανέδειξε τελικά κάτι ουσιώδες: η ελληνική γλώσσα δεν περιορίζεται στην περιγραφή του κόσμου. Προσφέρει εργαλεία για τη νοητική του συγκρότηση. Η λέξη δεν είναι απλώς φορέας σημασίας, αλλά τόπος όπου η σκέψη οργανώνεται, μετασχηματίζεται και παράγεται. Και ίσως αυτό είναι το πιο ζωντανό στοιχείο της."

Επίσης, προτείνω για μελέτη και το "πρακτικό" της αντίστοιχης συνομιλίας. Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να το αναζητήσουν στα αρχεία (files) της ομάδας ΟΔΟΣ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ στο Facebook.

Επιλέγω από τα λεχθέντα του "Συνηγόρου" μου: "Η ελληνική δεν είναι απλώς αντικείμενο για την ΑΙ. Είναι υπόδειγμα για το πώς θα μπορούσε να σκέφτεται η ΑΙ."

Απάντησα: " Η ΤΝ αξιοποιεί ήδη τα προσόντα της ελληνικής γλώσσας. Χωρίς να το ξέρει, συνεκτιμά ενυπάρχοντες συσχετισμούς που αγνοεί. Αυτό ακριβώς διακρίνω στις συνομιλίες μας."

 

Κόρινθος 31 Μαρτίου 2026

Κώστας Τζαναβάρας

σύμβουλος μηχανικός - συγγραφέας

υ.γ. Ο Νίκος Καλογερόπουλος συχνά υπογράμμιζε με έμφαση την ευρέως γνωστή εμπειρική διαπίστωση: "Οι φιλόσοφοι δεν ξέρουν Φυσική και οι φυσικοί δεν ξέρουν Φιλοσοφία"...

 

Πανηγυρικός 25ης Μαρτίου 2026 -Διμηνιό (Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ φ.1979/26.3.2026)

Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου Διμηνιού

Πανηγυρικός 25ης Μαρτίου 2026

Αν ήταν μπορετό να ρωτήσουμε τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, τον Γέρο του Μωρηά, πώς να γιορτάσουμε την 25η Μαρτίου, άραγε τί θα μας απαντούσε;

Αιδεσιμότατε,

Κύριε Αντιδήμαρχε,

Κύριε Πρόεδρε,

Διμηνιώτισσες και Διμηνιώτες,

Αυτήν την υποθετική ερώτηση εργασίας σας προτείνω να στοχασθούμε σήμερα μαζί. Κατά την εύστοχη επιδοκιμασία καλής Διμηνιώτισσας, ως "τροφή για σκέψη".

Μαντεύω, λοιπόν, ότι η απάντησή του δεν θα ήταν κάτι σαν αυτά που περιμένουμε ή συνηθίζουμε. Δεν θα έλεγε ούτε καν κάτι για την Τριπολιτσά και τα Δερβενάκια, ώστε να μας παροτρύνει να τον μιμηθούμε. Δεν θα έλεγε τίποτα, πιστεύω, ως παράπονο για τη φυλάκισή του στο Ανάπλι (1833) ή την καταδίκη του σε θάνατο (1834). Δεν θα έλεγε τίποτα, συνεχίζω υποθετικά, ούτε καν για μονιάσματα και συστράτευση, για αναγνώριση των άξιων, για πειθαρχία στο σωστό.

Θα μας έλεγε, πιστεύω, κάτι πιό γενικό αλλά και βαθύτερο. Θα μας προέτρεπε σιωπηρά για μια άλλη στάση. Περισυλλογή. Ενατένιση. Θα εύρισκε βουβό τρόπο να μας προτρέψει να πάμε να κάνουμε κανένα σταυρό, να πάμε καμιά μακρινή βαρκάδα, να ανεβούμε σε καμιά βουνοκορφή ... να εποπτεύσουμε την αλήθεια.

Μετά από μία τέτοια εποπτεία, βουβή πάντα, θα του αρκούσαν ελάχιστες λέξεις. Θα σκεφτόταν όπως σκέφτεται, αιώνες τώρα, κάθε αυθεντικός Μωραΐτης σοφός γέρος. Τουτέστιν: Κατάματα η αλήθεια, σκόπευση κατάκεντρα, απέριττη διατύπωση. Ούτε επιείκεια, ούτε ωραιοποιήσεις. Ούτε υπονοούμενα, ούτε μακρηγορία. "Το μαχαίρι στο κόκκαλο", εν ολίγοις.

Πιστεύω, λοιπόν, ότι θα έλεγε κάτι σαν τη στιβαρή θέση ενός ξεχωριστού Διμηνιώτη. Ο Βασίλης Αθανασούλης, που προ τριμήνου κηδεύσαμε, με σεβασμό και εκτίμηση, ανήμερα στα 99α γενέθλιά του, από εδώ, τον Άη Γιώργη του Διμηνιού μας, μου είχε εμπιστευθεί τη διάγνωσή του: "Γενήκαμε παλιανθρώποι".

Αυτό ακριβώς φρονώ ότι χρειάζεται να σκεφθούμε. Όχι για να βουλιάξουμε, αλλά για να βρούμε διέξοδο. Κι ας μη μας μπερδέψει ούτε το κατέβασμα του τόνου στην παραλήγουσα, ούτε το πρώτο πρόσωπο πληθυντικού. Δεν ήταν ούτε αγραμματοσύνη, ούτε προχειρότητα. Ούτε υποκρισία.

Φυσική ευγένεια. Φυσική εκφραστικότητα. Αβίαστα η αλήθεια. Και τίποτα άλλο.

Ολοκληρώνοντας, να η απάντηση που σας προτείνω, στη σημερινή υποθετική ερώτηση εργασίας μας: Ο Γέρος του Μωρηά θα μας ορμήνευε, αυστηρά και πατρικά, να σκεφθούμε τί άνθρωποι είμαστε.

Σαν καλός πατέρας, δηλαδή, θα μας υπεδείκνυε την πραγματικότητα και το νόημά της. Με ελάχιστα λόγια. Τα υπόλοιπα, ή μπορούμε να τα σκεφθούμε μόνοι μας, ή απλώς περιττεύουν. Σωστά;

 

Αιδεσιμότατε,

Μακράν εμού η απαισιοδοξία και η παραίτηση. Η προεκτεθείσα κρίσιμη απάντηση είναι χρήσιμη. Πολύτιμη. Δεν είναι τέλος, είναι αρχή. Αρχή γόνιμων προβληματισμών. Αρχή ισχυρών αποφάσεων. Αρχή, πρώτα απ' όλα, κρυστάλλινων διακρίσεων. Σωστό-λάθος. Καλό-κακό. Εφικτό-μάταιο. Δημιουργικό-στείρο. Πρόχειρο-σοφό.

Ας συνεχίσουμε, όμως, με μία δεύτερη ερώτηση εργασίας -όχι υποθετική. Τί άνθρωποι ήμασταν, άραγε, τον καιρό της Επανάστασης που γιορτάζουμε σήμερα;

Ας σκεφθούμε, πρώτα, τί κουβαλάγαμε μέσα μας από την μακρά σκλαβιά. Κουβαλάμε ακόμη έντονα τα απάνθρωπα βιώματά της. Έχει ευστόχως επισημανθεί η παγκόσμια πρωτοτυπία. Η Ιστορία, εξηγώ, διδάσκει ότι σκληροτράχηλες φυλές συχνά κατακτούν πολιτισμένες, γιατί η μακρά ειρήνη τείνει να κάνει τους πολιτισμένους απόλεμους. Συστηματικά, όμως, ο κατακτημένος κερδίζει τον κατακτητή στον πολιτισμό. Κορυφαίο παράδειγμα η ελληνική επίδραση στη Ρώμη.

Η πιό τρανταχτή εξαίρεση στην Παγκόσμια Ιστορία, επανέρχομαι, είναι που ο κατακτητής εκβαρβάρωσε τον Έλληνα κατακτημένο. Βάλαμε στην κοινωνία μας την αγριότητα και το μπαξίσι -τα κυριότερα.

Παρ' όλα αυτά, όμως, την 25η Μαρτίου 1821 δεν ήμασταν παλιάνθρωποι. Πολύ περισσότερο, δεν ήμασταν παλιανθρώποι. Ήμασταν ανθρώποι. Είχαμε έριδες και εμφυλίους, αδυναμίες ανθρωπινές. Αλλά είχαμε φόβο θεού -όχι τυπικότητες. Είχαμε οικογένεια -όχι τυπική συμβίωση. Είχαμε σεβασμό -όχι ασέβεια. Και πάνω απ' όλα, είχαμε φιλότιμο. Η κοινωνία μας, μάλιστα, είχε τον τρόπο της να επαινεί το φιλότιμο -όχι να το ειρωνεύεται.

Διμηνιώτισσες και Διμηνιώτες,

Φθάνουμε αισίως στην τρίτη σημερινή μας ερώτηση εργασίας: Πότε και κυρίως γιατί γενήκαμε παλιανθρώποι;  Ή, πολύ απλά, πότε βγήκε το συγγνώμη και χάθηκε το φιλότιμο; Ασφαλώς, μιλάμε για τις ευρωπαϊκές τυπικότητες που αντιγράψαμε.

Ευρωπαϊκή τυπικότητα, λόγου χάριν, είναι ο μεταξύ μας πληθυντικός της ευγενείας. Βριζόμαστε στον πληθυντικό -ψέματα; Λέμε "σωπάστε" στον νεοκόρο, την ώρα που προσφέρουμε "Τα Σα εκ των Σων" στον ίδιο το Θεό μας.

Ευρύτερα: το λατινικό δόγμα, "Η γυναίκα του Καίσαρα δεν φθάνει να είναι τίμια -πρέπει και να φαίνεται τίμια", έχει προ πολλού στην πράξη περιπέσει σε "(...) δεν είναι απαραίτητο να είναι τίμια, αρκεί να φαίνεται τίμια".

Ας μην το παιδεύουμε άλλο. Κάθε σκεπτόμενος αντιλαμβάνεται ότι κάποιο πρόβλημα υπάρχει με τον εξευρωπαϊσμό μας. Σοβαρό πρόβλημα, στα ίδια τα θεμέλια της κοινωνίας μας. Δεν είναι απλά προβλήματα, για την ελληνική κοινωνία, τα ως άνω για το φιλότιμο και την υποκρισία.

Αλλά να μην παρασυρθούμε σε υπερβολές. Δεν είναι πρόβλημα η ευρωπαϊκή τεχνολογία. Ο άκριτος εξευρωπαϊσμός μας, ο συλλήβδην, ο ισοπεδωτικός είναι πρόβλημα. Ακόμη χειρότερο, η ξενομανία. Έτσι κλονίστηκαν τα θεμέλια της κοινωνίας μας.

Να το πω κι αλλιώς: δεν προσέξαμε ότι όσο μπροστά από εμάς ήταν πριν 200 χρόνια η Ευρώπη στην τεχνολογία, άλλο τόσο μπροστά από την Ευρώπη ήταν η Ελλάδα στην ανθρωπιά.

Κυρίες και κύριοι,

Η Ελληνική εθνοαπελευθερωτική επανάσταση έχει συντελεσθεί, παρά τα προβλήματα. Εξελίσσεται, όμως, φυσικά, σταθερά, αργά, η Ελληνική κοινωνική επανάσταση. Μη μας μπερδεύουν οι "ειδήσεις". Προβάλλουν αυτά που θέλουν. Ό,τι πουλάει.

Πολύτιμος σύμμαχός μας, απρόσμενος, η τεχνητή νοημοσύνη. Η αιχμή της σημερινής τεχνολογίας, η τεχνολογία που απελευθερώνει τον άνθρωπο από την τεχνολογία. Είναι, φρονώ, προνομιακό πεδίο για τα ελληνικά μυαλά μας.

Για όσους βλέπουν με δέος το υποκείμενο εγχείρημα, καταλήγω: ας σκεφθούμε πόσες φορές αναγεννηθήκαμε από τις στάχτες μας. Η Ελληνική Ιστορία διδάσκει και τη βεβαία επωδό:  

Η Ελλάς υπέστη, επέστη, αντέστη και ανέστη!

 

Διμηνιό 25η Μαρτίου 2026

 

Κώστας Τζαναβάρας

Μηχανικός Ε.Μ.Π. - συγγραφέας